Steun de campagne van de Comité tegen Straffeloosheid in Chile !
Giro 3168  t.n.v. Pinochet naar de rechtbank, te Amsterdam

Effecten van arrestatie Pinochet in Chili

NIET ZO VEEL VERANDERD

De arrestatie van Pinochet in oktober in Londen sloeg in Chili in als een bom. De zaak hield het land wekenlang in zijn ban. Maar is er daardoor ook veel veranderd?

Jan de Kievid

"Na affaire Pinochet zal in Chili niets meer hetzelfde zijn" schreef de Volkskrant 28 november. Er is zeker iets veranderd. De oud-dictator is niet meer onaantastbaar, staat niet meer automatisch boven de wet. Dat is zo nieuw dat zowel Pinochets aanhangers als tegenstanders op 25 november nauwelijks konden geloven van dat hij volgens de Britse Law Lords als oud-staatshoofd geen immuniteit geniet. Chili is wakker geschud, maskers zijn afgerukt, jarenlang verhulde tegenstellingen komen in alle hevigheid naar buiten.

De arrestatie zou nog veel meer gevolgen hebben, meldden politici en journalisten bijna in koor. De stabiliteit en de democratie, die gebouwd was op een wankel compromis met de militairen, zouden gevaar lopen. De polarisatie zou kunnen leiden tot angst en geweld. De regeringscoalitie van christen-democraten en socialisten (sociaal-democraten) zou uit elkaar vallen. 'Pinochet' zou de presidentsverkiezingen van december 1999 gaan beheersen, vooral te nadele van de socialistische kandidaat Ricardo Lagos. De affaire kon leiden tot een diplomatieke breuk met Engeland en Spanje, tot een economische boycot van die landen en stopzetten van militaire orders daar.

Verbaal geweld

Een heleboel problemen dus. Maar misschien ook mogelijkheden. "Laten we deze grote crisis omzetten in een kans" zei Ricardo Lagos eind november. Ook groepen ter linkerzijde van de regering en mensenrechtenorganisaties zagen mogelijkheden. Misschien kon eindelijk voortgang worden geboekt bij de berechting van moordenaars en folteraars en de democratisering van het politieke systeem.

Wat is van dit alles tot dusverre uitgekomen? Niet zo veel. Het blijkt vooral verbaal geweld, een psychologische oorlogsvoering van rechts, dat de meeste massamedia in handen heeft.

Rechts probeert er een nationale zaak van te maken en is daarbij niet zuinig met termen als nationale soevereiniteit, eer, waardigheid en zelfbeschikking. Volgens de rechtse krant El Mercurio heeft de arrestatie "de stabiliteit van het land" en "de consolidatie van de democratie in gevaar gebracht". Ook rechtse politici uiten zich zo. Dat is merkwaardig, want zij hebben zich altijd met hand en tand verzet tegen pogingen om van Chili een volwaardige democratie te maken.

Rechts grijpt de zaak-Pinochet aan om een ander 'gevaar' te bestrijden. Al tijden scoort de socialist - een gematigd sociaal-democraat - Ricardo Lagos het hoogst in de polls voor de presidentsverkiezingen. En nu gedragen die socialisten zich anti-nationaal terwijl het land volgens rechts in diepe crisis verkeert. De regering van de christen-democratische president Frei loopt zich het vuur uit de sloffen om Pinochet in Chili terug te krijgen op grond van formele en nationale argumenten. Van harte gaat dat niet. De regering bestaat immers uit vroegere tegenstanders van de dictatuur.

Spagaat

Het regeringsoptreden biedt een bizar en absurd schouwspel. Vooral de socialistische partij, die zwaar door Pinochet is vervolgd, maakt een onmogelijke spagaat. Men juicht de arrestatie van Pinochet toe, maar steunt tegelijk de pogingen van Frei - en van de socialistische minister van buitenlandse zaken Insulza - om hem weer vrij te krijgen. Een aantal socialistische parlementsleden heeft in een brief aan de Engelse minister van binnenlandse zaken Straw (verantwoordelijk voor wel of niet uitwijzen naar Spanje) duidelijk gemaakt dat in Chili de voorwaarden voor berechting van Pinochet ontbreken. Dat is feitelijk juist, maar toch zijn ze door hun partijleiding op stevig op de vingers getikt.

De verhoudingen in de coalitie zijn door de affaire-Pinochet gespannen. El Mercurio maakt daar graag een zeer ernstige crisis van. Volgens de krant kan de regering onmogelijk voort met het deloyale en anti-nationale gedrag van de socialisten. Frei is veel te tolerant met de socialisten. Ook grijpt men de kandidatuur van Lagos aan om het spook van de Unidad Popular (de regering van Allende) te doen herleven. Met Lagos komt er weer ellende.

Turbulenties

Al dat geschreeuw maakt echter weinig uit. De voorkeuren van de kiezers zijn na de arrestatie van Pinochet nauwelijks veranderd. Lagos ligt nog steeds op kop. Ook is de regeringscoalitie niet uit elkaar gevallen. Er zijn ook weinig alternatieven. Sommige rechtse politici sturen aan op samenwerking met de christen-democraten. Maar juist omdat het gaat om een politiek conflict over de erfenis van de dictatuur, is een politieke hergroepering (samengaan van christen-democraten met rechts) nu onwaarschijnlijk. Voor veel christen-democratische politici en hun achterban is zo'n overstap naar de 'vijand' onacceptabel. Zij zouden dan moeten werken met een niet-democratisch rechts dat al jaren de democratisering van het politieke stelsel blokkeert. Met dit rechts zijn de verschillen veel groter dan met de socialisten. Volgens de politicoloog Oscar Godoy gaat het in de coalitie om "turbulenties van dit moment, niet om diepgaande verschillen. De gemeenschappelijke belangen blijven de coalitie stevig bijeen houden."

Er zijn hevige botsingen geweest tussen de politie en anti- en pro-Pinochet demonstranten. Beide groepen zijn echter nauwelijks met elkaar op de vuist gegaan omdat de eersten demonstreren in het centrum van Santiago en de anderen op hun eigen terrein: de rijke wijken, waar zich ook de ambassades van Engeland en Spanje bevinden. Talloze linkse- en mensenrechtenactivisten zijn telefonisch of schriftelijk bedreigd, maar daarop zijn geen aanslagen op personen of ontvoeringen gevolgd. Bij een enquête eind november meende eenderde van de bevolking dat sinds de arrestatie de angst was toegenomen, maar volgens tweederde was dat niet het geval. Volgens 66 procent was de democratische stabiliteit niet in gevaar en slechts 6 procent was bang voor een staatsgreep.

Natuurlijk uiten de militairen hun frustratie en verontwaardigiging en benadrukken zij hun verbondenheid met de waarden, principes en daden van de militaire regering van Pinochet. Grote ondernemers, bijna zonder uitzondering pro-Pinochet, meenden dat het volgens hen zo succesvolle Chileense economische model gevaar zou lopen. Na een kleine daling na voor Pinochet ongunstige juridische uitspraken herstelde de beurs in Santiago zich echter snel.

Boycot

Rechtse politici en de militairen willen Engeland en Spanje straffen voor hun aantasting van de nationale soevereiniteit. Chili zou de diplomatieke betrekkingen moeten verbreken, Engelse en Spaanse produkten boycotten en geen wapentuig meer kopen in beide landen. Engeland en Spanje zijn de grootste buitenlandse investeerders en leveren ook voor kolossale bedragen wapens aan Chili.

De regering Frei voelt echter niets voor verbreken van diplomatieke betrekkingen en beperkt zich tot tijdelijk terugroepen van ambassadeurs en symbolische maatregelen. Chili heeft beide economische partners hard nodig, want na een aantal voorspoedige jaren blijkt de kwetsbaarheid van het Chileense exportmodel. Sinds 1995 is prijs van koper - verreweg het belangrijkste exportprodukt - op de wereldmarkt met ruim veertig procent gedaald. Ook de Aziatische crisis komt hard aan, want nog in 1997 ging eenderde van de export naar Azië. Chili heeft al drie jaar een negatieve handelsbalans.

Van een feitelijke boycot van Engelse en Spaanse produkten is geen sprake en de bevolking is daar ook duidelijk tegen. Luchtmachtcommandant Rojas verklaarde openlijk dat het in Chili's belang is om militairen contacten met Engeland ("dat levert onontbeerlijk materiaal") te houden. Bovendien zal het opzeggen van al gesloten contracten Chili enorme boetes kosten.

Van openingen voor opheldering en berechting van mensenrechtenschendingen in Chili en democratisering van het politieke stelsel is nog weinig gebleken. Van de regering valt weinig te verwachten. Bij de begin januari gepubliceerde 25 prioriteiten voor 1999 behoort niet het veranderen van de grondwet in democratische zin. Vorige jaren was dat nog wel het geval. Ter linkerzijde van de regering, met als spreekbuis het enige overgebleven linkse tijdschrift Punto Final, pleit men voor een grondwetgevende vergadering. Die zou een democratische grondwet moeten ontwerpen om de van de dictatuur gerfde grondwet te vervangen. Onduidelijk blijft echter hoe zo'n vergadering zou moeten ontstaan en bevoegdheden zou moeten krijgen.

De arrestatie van Pinochet heeft in Chili het een en ander veranderd, maar niet zoveel als velen aanvankelijk dachten. Natuurlijk kunnen de spoedige terugkeer van Pinochet in Chili - na een voor hem gunstige nieuwe uitspraak van de Law Lords - of zijn langdurig verblijf in Engeland en Spanje daaraan iets veranderen. Maar het lijkt onwaarschijnlijk dat Pinochet voor Chili zo belangrijk is als hijzelf en zijn vurige aanhangers en tegenstanders denken. Volgens de enquête in november was 2 procent van de Chilenen boos over de arrestatie, 5 procent verdrietig en 6 procent blij. Voor 71 procent raakte het hun leven helemaal niet. Maar de Chilenen hebben wel een mening. 63 procent beschouwt Pinochet als schuldig en 57 procent vindt dat hij bij terugkeer moet worden berecht.

LA Chispa nr. 256