Het volgende nummer van LA Chispa
zal eind maart verschijnen

Met daarin onder meer:

REDACTIONEEL
- Observaties in de polder

ACTUEEL
- Ontgoocheling in Peru
- Vrijhandel in de Amerika's
- Gert Oostindie over Surinaamse illusies
- Herinneringen aan geweld in Guatemala
- Films bij Amnesty International

PORTFOLIO
Films uit Peru


CULTUREEL
- Film: Choropampa
- Film: Eye Spy
- CD-recensie
- Theater uit Lima
- Uitgelezen
- Index LA Chispa 2002
- Kort Latijns-Amerikaans
- Agenda 

REDACTIONEEL     Daniël de Jongh
Observaties in de polder

Het zat erin, na de onduidelijke stembiljetten in de Verenigde Staten waardoor daar nu een andere heerser in het zadel zit dan de kiezer wilde. Ooit zouden ook de verkiezingen in westerse landen gecontroleerd moeten worden door buitenlandse waarnemers. Nederland kon in januari alvast een beetje aan het idee wennen. Op uitnodiging van het Nederlands Instituut voor Meerpartijen Democratie werd het verkiezingsproces gadegeslagen door waarnemers uit onder meer Guatemala. Vooralsnog niet om toe te zien op een eerlijk verloop, maar om te kijken hoe hier campagne wordt gevoerd.

Ze vielen met hun neus in de boter, dacht ik zo. Nooit waren de ophanden zijnde verkiezingen zo alomtegenwoordig als dit jaar. Op elk televisienet buitelden de lijsttrekkers over elkaar heen om te vertellen wat ze dachten dat de mensen op straat wilden horen. Of om stunts uit te halen. Flipperen, soep uitdelen, een nieuwjaarsduik nemen in de koude Noordzee: alles voor de aandacht van de kiezer. De machtsgeile pseudo-politica Winny de Jong poseerde zelfs pikant in Panorama. Daarmee onbedoeld illustrerend waarom niet alle allochtone vaders hun dochters enthousiast aansporen zich de Hollandse cultuur volledig eigen te maken.

Op de vraag wat het meest opviel had ik dan ook alles verwacht. Behalve dat de eerste de beste waarnemer over onzichtbaarheid zou beginnen. Pardon? "Ja, echt, het leek net of er helemaal geen verkiezingen waren. De campagne duurde maar zes weken en als je wilde kon je makkelijk wegzappen. In Guatemala wordt over zes maanden een nieuwe regering gekozen. Daar kun je nu al niet meer om de posters, vlaggetjes en geluidswagens heen. Op de dag zelf ligt het normale leven stil. Maar hier is alles zo ordenado, zo rustig dat je er amper iets van merkt. Op de avond van de verkiezingsuitslag was ik bij de bijeenkomst van de Partij van de Arbeid. Dat was in een zaal! De PvdA boekte grote winst, maar niemand ging de straat op om feest te vieren. Dat zou bij ons ondenkbaar zijn."

"Misschien komt het omdat de Nederlandse bevolking relatief oud is, dacht ik nog. In Guatemala is zo'n beetje de helft van alle inwoners minderjarig en jongeren zijn nou eenmaal wat uitbundiger." Daarom knoopte hij praatjes aan met jongeren. "Ik kan er niet bij. De meesten gingen niet eens stemmen, zeiden dat ze niet geïnteresseerd waren in politiek. En dat met al die scholing hier!"

Mij persoonlijk vielen andere dingen op in de aanloop naar de verkiezingen. Hilarisch dieptepunt vond ik de visie van de LPF op ontwikkelingssamenwerking. In TweeVandaag bepleitte Mat Herben drastische bezuinigingen op het budget, alleen efficiënte hulp die ervoor zorgt dat een land voortaan volledig op eigen benen kan staan mocht blijven. Gevraagd naar een voorbeeld van dat soort hulp antwoordde hij: "Noodhulp". En dat met al die scholing hier. Nederland is voorlopig nog niet toe aan internationale verkiezingscontrole, maar misschien kunnen die buitenlandse waarnemers bij een volgend bezoek een paar openbare lessen maatschappijleer geven?

De grote ontgoocheling      Dorien Dijkhuis
Peru en Toledo hebben elkaar niets te bieden 

November 2002. In Peru worden regionale en lokale verkiezingen gehouden. Degene die als grote verliezer uit de bus komt, was anderhalf jaar daarvoor de grote winnaar tijdens de presidentsverkiezingen. Hoe kan het dat het vertrouwen van de Peruaanse bevolking sinds Toledo's aantreden in juli 2001 gedaald is tot minder dan 20 procent?
"Toledo was de volksleider die op het juiste moment de oppositie leidde en dat heeft hem in het paleis gebracht", zegt Dirk Kruijt, hoogleraar Ontwikkelingsstudies aan de Universiteit van Utrecht. "Hij beloofde echter dingen die hij onmogelijk kon waarmaken en nu weet hij niet meer wat hij moet doen. Peru zwenkt tussen anomie en wanhoop." 

Na een nipte verkiezingsoverwinning op zijn opponent Alan García, werd Alejandro Toledo op 18 juli 2001 officieel beëdigd als president van Peru. De volgende dag trok hij naar de Machu Picchu waar hij door inheemse priesters volgens een eeuwenoud Incaritueel werd ingewijd. Met maïs, bloemen en cocabladeren eerden zij de Apus, de goden van de bergen en Pachamama, de geest van de aarde. Toledo kreeg de gouden scepter overhandigd. Eeuwen geleden was dit het symbool van de macht van de Incaheersers. Ten overstaan van honderden mensen beloofde Toledo een president van de armen te zijn en zijn indiaanse afkomst te eren.
Toledo is de eerste president die zich op rituele wijze liet inwijden sinds de ondergang van het Incarijk. De ceremonie past precies in de sfeer van zijn verkiezingsprogramma. Verkiezingsaffiches toonden een Incavorst met de gelaatstrekken van Toledo, gehuld in het traditionele gewaad van Pachacutec, een Incaheerser uit de vijftiende eeuw. Zijn belofte om het racisme uit te bannen viel goed in een land waar meer dan 80 procent van de bevolking indiaanse voorouders heeft. Bovendien beloofde Toledo extra banen te creëren om de armoede aan te pakken. Hij beloofde hogere lonen en de uitbanning van corruptie die het land onder het bewind van Fujimori teisterde. Het Peruaanse volk verwachtte veel van haar nieuwe leider. Velen zagen in hem de oplossing voor de armoede waarin meer dan de helft van de 26 miljoen inwoners van het land leeft.
Afgelopen november werden er regionale en lokale verkiezingen gehouden. Toen bleek dat de meeste Peruanen geen vertrouwen meer hadden in hun leider. In anderhalf jaar tijd verloor Toledo bijna zijn hele achterban. Wat was er mis gegaan? 

Erfenis
Dirk Kruijt, hoogleraar Ontwikkelingsstudies aan de Universiteit van Utrecht, zegt in een interview: "Het is onmogelijk om Toledo's beleid te beoordelen zonder stil te staan bij de erfenis die Fujimori hem naliet. Alberto Fujimori, die in 1990 president van Peru werd, had een gemakkelijke verkiezingsoverwinning. Hij had beloofd de burgeroorlog en de inflatie, de twee grote Peruaanse problemen, aan te pakken en hij hield zijn woord. In 1992 werd Guzman, leider van de guerrillabeweging Sendero Luminoso (Lichtend Pad) opgepakt en veroordeeld. De geweldscyclus nam daarmee af, maar de voortdurende orkaan van geweld die het land had geteisterd, leidde ertoe dat het platteland was ontvolkt. Dat zorgde voor enorme werkloosheid in de steden. 
De inflatie was onder het bewind van Alan García fors gestegen en de bevolking was sterk verarmd. Fujimori zorgde ervoor dat de inflatie daalde, maar kon dit alleen bereiken door de armoede te bevriezen. Hij pakte de armoede niet aan door banen te creëren, maar door directe hulp te bieden aan de armen. Aan het eind van de jaren negentig waren zeker drie miljoen Peruanen afhankelijk van de dagelijkse donaties van de overheid. Hiermee nam Fujimori bewust de rol over van de georganiseerde volksbewegingen. Vakbonden en volksbewegingen verdwenen of werden simpelweg door de overheid ontbonden. Die waren immers een sta-in-de-weg bij zijn plannen om investeerders te lokken en van Peru een neoliberaal paradijs te maken. Onder Fujimori was de overheid de enige macht in Peru geworden."

Nadat de beruchte vladivideos (zie ook p. ) openbaar gemaakt waren, kon het hele land en de rest van de wereld zien welke corrupte praktijken zich achter de schermen van de inlichtingendienst onder leiding van Vladimiro Montesinos hadden afgespeeld. Fujimori nam hierop de wijk naar Japan, uit angst voor vervolging. Hij liet het land in chaos achter. Het was hem niet gelukt Peru te veranderen in een neoliberaal paradijs. De investeerders waren niet gekomen, want Peru was geen stabiel land. De corruptie tierde welig, de werkloosheid was groter dan ooit, een middenklasse ontbrak vrijwel geheel en meer dan de helft van de bevolking leefde op of onder de armoedegrens. Het vertrek van Fujimori maakte in 2000 de weg vrij voor Valentín Paniagua, die als interim-president zorgde voor de overgang naar eerlijke verkiezingen. Hij stelde een waarheidscommissie in die onderzoek deed naar de misstanden onder de regeringen Belaúnde, García en Fujimori. Paniagua ontsloeg corrupte ministers, ontmantelde de inlichtingendienst en haalde de bezem door het subtiele terreurapparaat. Volgens internationale waarnemers verliepen de verkiezingen eerlijk en in juli 2001 werd Alejandro Toledo tot president van Peru gekozen.

Ongenoegen
Dat de lokale en regionale verkiezingen van afgelopen november voor Toledo's partij Peru Posible niet rooskleurig zouden gaan verlopen, was al geruime tijd duidelijk. In alle departementen van Peru legden werknemers het afgelopen jaar verschillende malen het werk neer om te staken. Betogers eisten dat Toledo zich aan zijn woord hield. Van de vierhonderdduizend banen die Toledo per jaar zou creëren was nog niks terechtgekomen. Beloofde wegen in plattelandsgebieden waren nog niet aangelegd. En de regering was ondanks beloftes aan de lokale bevolking, toch bezig een aantal elektriciteitsbedrijven in Arequipa te privatiseren. De kiezers die Toledo een half jaar krediet hadden gegeven, namen geen genoegen meer met zijn beleid en tijdens de regionale verkiezingen bleek dat 80 procent van de Peruaanse bevolking geen vertrouwen meer had in Toledo. Sommige stemmers zeiden zelfs meer vertrouwen te hebben in de APRA, de partij van Alan García, ondanks het feit dat die het land al eens eerder berooid had achtergelaten en de partij niet eens een fatsoenlijk verkiezingsprogramma heeft. Toledo's loze beloftes leidden tot een klimaat van woede en teleurstelling onder de Peruaanse bevolking. Peruanen spreken van el gran desencanto, de grote ontgoocheling.

Loze beloftes
Waren het alleen maar loze beloftes die Toledo tijdens de verkiezingscampagne het presidentschap opleverden? Edwin Koopman, journalist voor de Wereldomroep en Trouw, vindt van wel. "De Peruanen zijn ongeduldig en dat heeft Toledo aan zichzelf te danken. Hij heeft met zijn pretentieuze beloftes te veel verwachtingen gewekt." 
Volgens Dirk Kruijt is de reden dat Toledo destijds zoveel stemmen kreeg vooral gelegen in het feit dat hij de gevierde oppositieleider tegen Fujimori was. "Hij zei dingen die anderen niet durfden. Hij is vooraan in de marsen gaan lopen. Hij was de volksleider die op het juiste moment de oppositie leidde en hij beloofde tijdens zijn verkiezingscampagne wat de mensen wilden horen. Dat heeft hem in het paleis gebracht, maar nu weet hij niet meer wat hij moet doen, want hij heeft beloftes gedaan die hij onmogelijk kon waarmaken. Vierhonderdduizend extra banen scheppen is een onmogelijke opgave en dat wist hij bij zijn aantreden. Zo heeft hij allerlei beloftes gedaan. Beloftes die misschien onder een beter gesternte, in een ander land, met een andere bevolking en met een andere president wel zouden kunnen worden waargemaakt. De enige belofte die hij wel is nagekomen is dat hij de waarheidscommissie, ingesteld tijdens de overgangsregering, haar werk laat doen en stimuleert. Uit opiniepeilingen blijkt dat deze waarheidscommissie de enige institutie is waar de Peruanen vertrouwen in hebben."

Lingerie
"Vrij snel na Toledo's aantreden ging het mis", aldus Koopman. "De mensen hadden al heel vroeg geen vertrouwen meer in hem. Dat ligt niet alleen aan loze beloftes. De schandalen rond zijn onechte kind, zijn vermeende cocaïnegebruik en de nachten met publieke vrouwen hebben zijn geloofwaardigheid onder de bevolking bepaald geen goed gedaan. Hij is een man van veel bravoure met weinig daden gebleken." Dirk Kruijt licht de schandalen toe met twee voorbeelden. "Toledo heeft jarenlang ontkend dat hij een dochter had uit de tijd dat hij en zijn vrouw tijdelijk gescheiden waren. Pas in oktober heeft hij haar voor het eerst erkend. Het publiek was woedend dat Toledo's erkenning zolang geduurd had. Waarom zou hij namelijk wel een heel volk erkennen, als hij niet eens zijn eigen dochter erkende?
Bovendien heeft Toledo een drankprobleem. Tijdens zijn verkiezingscampagne heeft hij een enorme misstap gemaakt. Nadat hij een avond was doorgezakt, trof men hem aan in een politiebureau. Hij wist zich uit die benarde situatie te manoeuvreren door te zeggen dat er iets in zijn drankje was gedaan. Dat heeft natuurlijk de pers gehaald. Wat niet in de krant stond, is wat er die avond precies was gebeurd. Toledo had de hele nacht doorgebracht in het gezelschap van vijf dames en had twaalfduizend dollar uitgegeven aan parfum en lingerie. Zo is er iedere week wel wat aan de hand. Hierdoor wekt hij natuurlijk weinig vertrouwen bij het Peruaanse volk dat hem niet capabel genoeg acht om te regeren. Dat is ook het oordeel van een groot aantal van zijn kabinetsleden."

Paradox
"Het land bevindt zich momenteel in een paradoxale situatie", zegt Dirk Kruijt. "Het heeft een respectabele, de mensenrechten respecterende regering, maar is compleet stuurloos. De president geeft geen leiding. Elke minister probeert van zijn eigen sector het beste te maken en dat gaat dikwijls tegen elkaar in."
Volgens hem heeft Peru allereerst een economisch herstelprogramma nodig, maar ook een maatschappijversterking. "Politieke partijen functioneren niet of nauwelijks en Peru heeft geen enkele georganiseerde maatschappelijke kracht meer. De enige volksorganisaties die er in Peru nog bestaan zijn regionale ad hoc bewegingen, die in Peru frentes heten. Zij eisen allerlei regionale verbeteringen, maar ze functioneren nauwelijks op nationaal niveau. Een voorbeeld is het frente van Arequipa dat protesteerde tegen de privatisering van twee elektriciteitsbedrijven. Aanvankelijk lukte het door stakingen de privatisering tegen te houden. Toledo riep zelfs de noodtoestand uit. Uiteindelijk werden de bedrijven toch verkocht aan een Belgische maatschappij. Maar ook als er regionaal een succesje wordt geboekt, heeft dat verder weinig invloed op het beleid van het land. Op dit moment zijn frentes slechts kleine protestorganisaties tegen het Toledo-beleid en dus amper van enig politiek belang. Ze zouden moeten worden geïnstitutionaliseerd om een alternatief te kunnen bieden." Ook Peru Posible, de partij van Toledo, is als een soort frente begonnen. Het was een ad hoc partij tegen het bewind van Fujimori, die geen enkele bestuurlijke ervaring had. "Zo iets als de LPF", meent Kruijt. "We hebben hier ook gezien hoe lastig en tragisch het is om partijdiscipline in een dergelijke protestpartij voor elkaar te krijgen."

Stuurloos, radeloos, reddeloos
Kruijt steekt Toledo ondanks alles een hart onder de riem. "Toledo is Peru goedgezind. Hij is democratisch en respecteert de mensenrechten, maar hij weet niet wat hij doen moet. President en regering zijn beide stuurloos." Edwin Koopman is het daar niet mee eens. "Ik heb Toledo nooit vertrouwd. Het is een mannetjesputter met een groot ego en veel acteertalent. Iemand die precies weet wat hij moet zeggen om de kiezers te charmeren. Hij buit in zijn verkiezingsriedeltje zijn eigen arme en indiaanse afkomst uit. Ik geloof niet dat hij zelf ooit geloofd heeft in zijn beloftes." Beiden schetsen een somber beeld voor de toekomst van Peru. Edwin Koopman: "De bevolking is ongeduldig. Op de achtergrond ligt Alan García op de loer, een man met een groot charisma die beter kan praten dan Castro en Chávez bij elkaar. Als Toledo de eindstreep al haalt, dan wacht Peru vier jaar Alan García. We hebben in de jaren tachtig gezien waar dat toe kan leiden." Dirk Kruijt denkt niet onmiddellijk aan García. Volgens hem is er überhaupt geen alternatief. "Er is niemand die een plan heeft. Het land zwenkt tussen anomie en wanhoop. Stuurloos, radeloos, reddeloos."
Bestaat de kans dat traditionele instituties, zoals het leger en de kerk, nu een politieke vuist zullen maken? Dirk Kruijt: "Het leger heeft het vorig jaar geprobeerd. Ze vroegen García of hij als president wilde optreden als Toledo het opgaf of het niet redde. Dat was een volkomen onwettig voorstel. García is toen voor een poosje naar het buitenland gegaan om er niet van te worden beschuldigd bezig te zijn met het beramen van een staatsgreep. Van het leger hoeven we gelukkig geen politieke vuist te verwachten. Op dit moment verblijven er vijftig van corruptie beschuldigde generaals en admiraals in hechtenis die tegen elkaar getuigen voor strafvermindering. Bovendien waren de strijdkrachten al in diskrediet gebracht door de vladivideos, waarop te zien was dat de hele legertop een eed van trouw had gezworen aan Fujimori. De kerk houdt ook haar mond. Ze heeft lang gegokt op Fujimori en weet nu ook niet wat te doen. Vakbonden en politieke partijen zijn, zoals gezegd, lege hulzen. Niemand heeft een oplossing voor het Peruaans probleem. Ondertussen wankelt het land economisch gezien op de rand van het faillissement en maatschappelijk op de rand van de ontbinding."

VRIJHANDEL OP VOORWAARDEN    Maja Haanskorf
Amerikaanse vrijhandelszone omstreden

Over drie jaar zou het zo ver moeten zijn: het gehele Amerikaanse continent omgevormd tot een pan-Amerikaanse vrijhandelszone, de grootste ter wereld. De Verenigde Staten, initiatiefnemer van dit plan, leken tot voor kort uit te gaan van een snelle en gemakkelijke invoering van dit summum van globalisering. De weerzin en de protesten tegen de vrijhandelszone nemen echter met de dag toe, zeker nu Brazilië openlijk haar reserves toont. De nieuwe president Lula ziet meer in versterking van de regionale vrijhandel en de VS zetten voorlopig in op bilaterale akkoorden, zoals met Chili, en de vorming van een Centraal-Amerikaanse vrijhandelszone.

De ministers van de 34 landen, die samen de pan-Amerikaanse vrijhandelszone moeten gaan vormen, kwamen eind oktober in Quito bijeen. Voor de zesde maal onderhandelden zij over dit plan, dat bekend staat onder de Engelstalige afkorting FTAA (Free Trade Area of the Americas) en de Spaanstalige afkorting ALCA (Area de Libre Comercio en América). 
Buiten, in de straten van de Ecuadoraanse hoofdstad, demonstreerden naar schatting twintigduizend mensen tegen de invoering van deze vrijhandelszone. Al weken tevoren waren op muren en gevels in de stad leuzen gekalkt die de weerzin treffend illustreren: 'ALCArajo' (verdomde ALCA), 'ALCAmino de la miseria' (op weg naar de ellende). De inheemse organisatie CONAIE was prominent aanwezig en verklaarde dat Amerika toebehoort aan haar bewoners en dat Moeder Aarde niet te koop is. Naast de grote aanwezigheid van inheemse activisten uit het hele continent, waren er deelnemers uit allerlei maatschappelijke sectoren, ook uit het Noorden. Hoe verschillend de organisaties ook zijn, ze vinden elkaar in hun protest tegen de ALCA, onder het motto: Sí a la vida, no al ALCA. Ze zijn van mening dat de vrijhandelszone de armoede op het continent zal doen toenemen en ze vrezen dat de Verenigde Staten en Canada, de initiatiefnemers van het plan, de andere Latijns-Amerikaanse landen hun wil zullen opleggen. Het plan wordt dan ook spottend de 'nieuwe kolonisatie van het continent' genoemd.

Tegelijk met de ministersconferentie vond van 28 tot 30 oktober het forum Otra América es posible plaats (Een ander Amerika is mogelijk). In ruim vijftig workshops werd gediscussieerd over het vrijhandelsverdrag en aanverwante thema's, zoals de militarisering van Latijns-Amerika, het begrip intellectueel eigendom, de schuldenproblematiek en de criminalisering van sociale bewegingen. De ALCA in haar huidige voorgestelde vorm werd unaniem afgewezen, maar het formuleren van concrete alternatieven bleef voor het grootste deel achterwege. Sommige deelnemers wensten een boycot van de producten van transnationale bedrijven, andere wilden de integratie van sociale en ecologische belangen in een vrijhandelsverdrag en dan waren er deelnemers die de ALCA zagen als een nieuwe fase van het in crisis verkerende globale kapitalisme. Over het algemeen prevaleerden anti-imperialistische analyses boven een algehele afwijzing van het kapitalistisch systeem. 
Onder de deelnemers bevonden zich bekende personen, zoals Evo Morales, de leider van de cocaboeren die op het nippertje de presidentsverkiezingen in Bolivia verloor. Voor Morales is het duidelijk dat de inheemse bewegingen de strijd zullen aanbinden als de ALCA aangenomen wordt. 

Ook werkgevers lieten zich horen. Ruim negenhonderd ondernemers uit alle hoeken van het continent kwamen bijeen om weliswaar hun steun te betuigen aan het vrijhandelsverdrag , maar tegelijk voor hun eigen belangen op te komen. Vooral wat betreft landbouwsubsidies liepen de meningen uiteen. De ALCA voorziet niet in een gedifferentieerde aanpak. De VS hebben vrije toegang tot de markten van de kleine landen, terwijl die landen niet onder dezelfde voorwaarden toegang hebben tot de markt van de VS. Hoewel de ministers een gezamenlijke verklaring hebben opgesteld die de Amerikaanse regering dwingt de landbouwsubsidies op te heffen, lijkt dit onderwerp van tafel verdwenen te zijn. De VS vinden dat deze zaak behandeld moet worden door de Wereld Handelsorganisatie. De ondernemers vroegen de VS ook technische steun te verlenen aan de regio. President Bush besloot als antwoord dit jaar de hulp aan de kleinste economieën met 55 procent te verhogen tot een totaal van 140 miljoen dollar.

NEDERLANDSE VERVELING EN SURINAAMSE ILLUSIES   Walter Lotens
Interview met Carabist Gert Oostindie

Immigratie en integratie mogen dan belangrijke verkiezingsthema's geweest zijn in Nederland, het moederland Suriname was dat in ieder geval niet. Het beleid in 'de West' bungelt al jaren onder aan de Nederlandse prioriteitenlijst. Dat laat de Nederlandse Carabist Gert Oostindie zien in zijn studie Knellende Koninkrijksbanden. Suriname is geen 'gidsland' geworden voor de dekoloniserende wereld. En het zou best kunnen dat het Engels of het Portugees in de toekomst het Nederlands gaat verdringen.

Knellende Koninkrijksbanden, zo heet de driedelige turf van 1600 bladzijden van Gert Oostindie. De hoogleraar Caraïbistiek aan de Universiteit van Utrecht en directeur van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde te Leiden schreef de studie samen met dr. Inge Klinkers van hetzelfde instituut. Vorig jaar kwam hij de publicatie voorstellen aan een Surinaams publiek. Eerder was hij al op Curaçao en Aruba geweest. Het is de geschiedenis van het Nederlandse kolonisatiebeleid vanaf de Tweede Wereldoorlog tot op heden. Het Nederlandse politieke denken en handelen staan centraal. Suriname komt alleen in de eerste twee delen voor. Deel drie gaat over de Nederlandse Antillen en Aruba. 
Oostindie is goed thuis in de Cariben. Als historicus bestudeerde hij de koloniale geschiedenis van Cuba. Later promoveerde hij op een studie over de Surinaamse plantageslavernij. Als Carabist bestrijkt hij een terrein dat zowat alle sectoren van de sociale wetenschappen omvat. "Historisch gezien gaat het in de Caribische regio om kleine landen die na Columbus volledig opnieuw werden opgebouwd. De Europeanen verdreven of doodden de inheemse bevolking en bevolkten het gebied opnieuw met geïmporteerde mensen uit Afrika en Azië. De grote, vaak onderlinge verschillen zijn kenmerkend voor de regio: de buurman - soms op hetzelfde eiland - spreekt een andere taal." 
Daarnaast, merkt Oostindie op, is er ook de sterke gerichtheid op het moederland. En er is natuurlijk altijd de kleinschaligheid. Buiten de betrekkelijk grote landen als Cuba en Haïti bestaat het gebied uit kleine (eiland)staatjes. "Strikt geografisch is Suriname natuurlijk geen eiland. Toch zou je de landen van de 'Wilde Kust' eilanden kunnen noemen die aan elkaar grenzen."

ERFENIS VAN GEWAPEND CONFLICT   Anouk de Bruin
Dissertatie over de gevolgen van burgerpatrouilles in Guatemala

Herinneringen aan het geweld. Die hebben de inwoners van Joyabaj, een dorp in de hooglanden van Guatamala, in overvloed. Simone Remijnse deed er onderzoek naar de rol van de burgerpatrouilles tijdens de periode van het gewapend conflict en vooral naar de effecten van het geweld op de bevolking. Op 10 januari promoveerde zij aan de faculteit antropologie van de Universiteit van Utrecht. "Ik ben tevreden dat ik de complexiteit van machtsrelaties, de verwevenheid van daders en slachtoffers binnen een dorp heb kunnen ontwarren", stelt Remijnse.

Tot op de dag van vandaag, bijna zeven jaar na het tekenen van de vredesakkoorden, zijn de gevolgen van de burgeroorlog op de Guatmalteekse samenleving merkbaar. Dat ervoer Simone Remijnse duidelijk tijdens haar onderzoek in Joyabaj, een dorpje in de hooglanden van het departement Quiché. Gedurende 36 jaar, van 1960 tot 1996, heerste er in Guatemala een hevige burgeroorlog tussen de militairen en de guerrilla. De periode van 1980-1993 was het meest gruwelijk. In haar strijd tegen de guerrilla zette het leger de tactiek van de verschroeide aarde in, waarbij in de hooglanden honderden dorpen werden platgebrand en talloze massamoorden werden gepleegd. Om de plattelandsbevolking geheel onder militaire controle te krijgen, werden er burgerpatrouilles, de zogenaamde PAC's (Patrullas de Autodefensa Civil) opgericht. Vooral in de hooglanden, waar de guerrilla het meest actief was, heeft het leger met hulp van de PAC's het hevigst huisgehouden. Na het tekenen van de vredesakkoorden in 1996 tussen de Guatemalteekse regering en de guerrilla zijn de PAC's formeel ontbonden. "Maar de machtsposities die sommige PAC-leden hadden verworven en de invloed die ze op mensen hadden, kun je niet zomaar afschaffen", meent Simone Remijnse. In 1998 vertrok zij voor een half jaar naar Joyabaj, met het doel de activiteiten van de PAC's in kaart te brengen. Al snel bleek dat bewoners van het dorp zich gebeurtenissen heel verschillend herinnerden. "Logisch natuurlijk", meent Remijnse, "want het maakt alles uit welke positie je in het dorp innam. Een patrouillecommandant, een guerillero, een moeder die haar zoons verloor: die posities bepalen hoe je terugkijkt op gebeurtenissen tijdens de oorlog." Ze besloot haar onderzoek vooral te richten op hoe mensen zich de gebeurtenissen uit die gewelddagige jaren herinnerden en hoe die verweven waren met de complexe machtsrelaties in het dorp. 

DE PRIJS VAN GOUD  Maja Haanskorf
Documentaire over Peruaanse goudmijn

De documentaire over het Peruaanse dorp Choropampa en de goudmijn Yanacocha is het epische verhaal van een kleine gemeenschap in de Andes die het opneemt tegen de grootste goudmijn ter wereld. Een strijd van twee jaar, waarvan de afloop nog niet in zicht is. 'Dit is de waarheid, dit is werkelijk gebeurd', zegt een inwoonster van Choropampa.

'Azoque, azoque!' klinkt het opgewonden door het dorp. Het vreemde witte spul op de weg wordt aangezien voor een traditioneel middel om kwade geesten te verdrijven. Met handenvol rapen bewoners van Choropampa, een klein dorp in de Peruaanse Andes, de wonderlijke materie op en verzamelen het in flessen en kannen. Sommige wrijven zich ermee in. Kinderen zijn gefascineerd door de bolletjes, die zilverkleurig oplichten in de zon. Ze spelen ermee en morsen het overal. Niet iedereen denkt dat het azoque is. Wat het wel is weet niemand. Het lag er opeens toen een open vrachtwagen, volgestouwd met vaten, over de hoofdweg dwars door het dorp was gedenderd. 
Nauwkeurig registreert de camera de gebeurtenissen op straat, de opgewonden gesprekken van bewoners en de eerste angst die de kop opsteekt als ze vreemde verschijnselen krijgen. Jeuk, uitslag, geïrriteerde ogen, hoofdpijnen, duizelingen, last van de nieren. De vrachtwagen die door het dorp was gereden blijkt van de Yanacocha goudmijn te zijn, verderop in de bergen. Dagelijks rijden deze wagens door het dorp, want de weg loopt door naar de hoofdstad Cajamarca en naar Lima. De zilveren bolletjes waren vloeibaar kwik. Op 2 juni 2000 is over een afstand van veertig kilometer 151 kilo kwik gelekt uit de vaten.
In het dorp zijn er iedere dag meer zieken en meer kwalen. De mensen willen weten wat het spul is en willen vooral weer gezond worden. Dat is het begin van de strijd tegen de goudmijn, die nu al ruim twee jaar duurt. 

De Canadese filmmaakster Stephanie Boyd en haar Peruaanse collega Ernesto Cabellos doen met de documentaire Choropampa, el precio de oro (de prijs van goud) minutieus verslag van het opbloeiende burgerverzet. Ze laten zien hoe de hoge pieten van de mijn de bevolking proberen zoet te houden en klachten afkopen. Ze paaien, dreigen, doen beloftes en wassen hun handen in onschuld.
In het dorp wordt een nieuwe burgemeester gekozen, een jongeman van 22 jaar, die als David de strijd tegen Goliath aanvoert. Na een jaar culmineert de strijd in een wegblokkade. Vier dagen lang kan er geen auto langs van en naar de mijn. De euforie onder de bevolking is groot, maar de kiem van verdeeldheid is gezaaid. De mijn biedt mensen afkoopsommen, als ze verder hun mond houden. De burgemeester wordt in diskrediet gebracht; wat zou zo'n jongeman meer weten dan de experts van de mijn? Er zijn immers allerlei onderzoeken uitgevoerd. Die wijzen uit dat er van vergiftiging geen sprake is en dat de schadelijke stoffen al lang verdwenen zijn. Een woordvoerster van president Fujimori komt in het dorp uitleggen dat hij zijn woord geeft dat de bevolking geen enkel gevaar loopt. 'Neem geen advocaten, vertrouw ze niet, de president is jullie beste advocaat.' 

De reus blijkt te groot voor de jonge burgemeester. Hij raakt verstrikt in juridische procedures met glimlachende vertegenwoordigers van de mijn. De grootste aandeelhouder van de mijn, het Amerikaanse bedrijf Newmont, stuurt zelfs zijn president Wayne Murdy om te verklaren dat het bedrijf niets illegaals heeft gedaan en juist alles in het werk heeft gesteld om eventuele schade te compenseren. De burgemeester, de hoop van het dorp, eindigt als een tragische held in wie niemand meer vertrouwen heeft. Door de groeiende verdeeldheid is het lastig om een unanieme eis te stellen aan Newmont. Feit is dat er minstens negenhonderd mensen ziek zijn die geen adequate medische zorg ontvangen. Feit is ook dat de mijn doorgaat met haar activiteiten, zonder dat de schade aan het milieu onderzocht wordt. Een van de bewoners vergelijkt in de film de multinationals met de vroegere conquistadores. 'Lang geleden gebruikten de Spanjaarden wapens om onze voorouders te doden en onze bezittingen te roven. Nu hoeven ze ons alleen maar te vergiftigen.'

Absurde realiteit   Dorien Dijkhuis

Geld witwassen, chantage en manipulatie van de media. Een bijna normaal geworden fenomeen als het gaat over Latijns-Amerikaanse regeringen. Maar nog nooit kwamen op zo bizarre wijze zoveel duistere praktijken aan het licht als in Peru. Daar legde Vladimiro Montesinos, die onder ex-president Fujimori hoofd van de Nationale Veiligheidsdienst was, al die corrupte zaken nauwkeurig vast met een geheime camera. De documentaire Eye Spy toont de meest onthullende fragmenten. Dat levert zo'n absurd verhaal op dat de kijker bijna vergeet dat wat zich op het scherm afspeelt echt gebeurd is.

Vladimiro Montesinos was meer dan persoonlijk adviseur van ex-president Fujimori. Hij was de man die achter de schermen de touwtjes in handen had. Dankzij hem kon Fujimori tien jaar lang regeren over Peru. Montesinos zorgde voor zowel de opkomst als de ondergang van Fujimori's presidentschap. Met een geheime camera schoot hij 2400 videobanden vol, waarop duidelijk te zien is hoe hij op corrupte wijze het hele land in zijn macht had. De Peruaanse cineaste Sonia Goldenberg maakte er een documentaire over met de titel Eye Spy. 

ARENA Y ESTERAS    Maja Haanskorf
Zand en riet

Met okerkleurige lappen stof en bamboestokken verrijst op het podium een huis. Gebouwd van esteras, riet, zoals de meeste huizen in Villa El Salvador, in het zuiden van Lima. Zes jonge acteurs spelen in Het University College in Utrecht de geschiedenis van hun stad, die in dertig jaar tijd onttrokken is aan een woestenij van zand. Nu wonen er ruim 400 duizend mensen. Het leven gaat er niet van een leien dakje, maar la solución es la unión, de samenwerking is de oplossing, zingen de spelers.

"Tien jaar terrorisme en tien jaar fujimorismo hebben tot fragmentatie geleid. Veel organisaties zijn verdwenen en leiders vermoord. Mensen weten niet meer wie zij kunnen vertrouwen", aldus Arturo Mejía, de leider van theatergroep Arena y Esteras uit Villa El Salvador. Samen met vijf acteurs was hij in september vorig jaar in Nederland, waar in een aantal plaatsen de voorstelling Arenas de Villa gespeeld werd. De titel verwijst naar de zandvlakte waarop dertig jaar geleden tweehonderd dakloze families huizen begonnen te bouwen. Die huizen werden opgetrokken uit esteras, in elkaar gevlochten riet. "Ieder zandkorreltje bevat een stukje geschiedenis van onze stad, daarom gebruiken we in de titel van het stuk het meervoud van arena, zand", verklaart Mejía. In de voorstelling wisselen vrolijke scènes en kommervolle taferelen elkaar af. Blijdschap wanneer de inwoners van Villa een eigen gemeenteraad hebben gekozen. Verdriet wanneer de bevolking klem zit tussen guerrillastrijders en militairen. Ruzies tussen buren, maar ook het samen runnen van een comedor, een eetgelegenheid. De toneelmiddelen zijn eenvoudig. Met een frame van bamboestokken en lappen stof staat er een huis. Muziek, dans en zang maken de voorstelling zo visueel, dat het gemakkelijk te volgen is voor alle soorten publiek. "In Peru", vertelt Mejía, "spelen we de voorstelling buiten, op een voetbalveld in een stadion, met ruim zestig spelers. Ons belangrijkste doel is om zoveel mogelijk mensen te bereiken. De mensen moeten uit hun huizen komen, weer met elkaar in gesprek gaan. Deze stad is ontstaan door samenwerking en solidariteit. In drie weken tijd woonden er al tienduizend mensen en nu 400 duizend. Iedereen had een taak en dat is eigenlijk altijd zo gebleven. Zo moest ik als dertienjarige de klokken luiden om mensen van mijn wijk op te roepen voor de mis. Vooral door het geweld van Sendero Luminoso zijn mensen bang geworden. Daarbij is de armoede hier groot. Toch bestaat er nog steeds de traditie van samen problemen op willen lossen en die traditie willen wij als theatergroep versterken. We maken geen theater om het theater, maar om de gemeenschap te ondersteunen."

Index 2002 LA Chispa

A = achtergrondartikel
C = commentaar/redactioneel
E = essay
F = fotoreportage (portfolio)
I = interview
IM = in memoriam
In = ingezonden brief (Echar chispas)
K = kort verhaal (portfolio)
(M) = media-special
R = reportage

   E-mail Noticias
   Noticias-donateur worden?

Patrocinado por / Sponsored by:

Noticias 1997-2004