REDACTIONEEL
Maja Haanskorf
Europa aan zet
Afgelopen mei was ik op een conferentie over Bolivia, georganiseerd door onder andere het CEDLA (Centrum voor Studie en Documentatie van Latijns Amerika). Naast allerlei onderzoekers en studenten waren er ook een paar Bolivianen aanwezig. Een van hen merkte op: "We kunnen hier nu wel praten over wat er allemaal moet veranderen in Bolivia en wat de regering zou moeten doen om de democratie vorm te geven. Maar wordt het niet eens tijd dat het Westen iets gaat doen en dan vooral Europa? Zolang jullie je eigen multinationale bedrijven niet eens in bedwang kunnen houden, verandert er nooit iets in landen als Bolivia."
Het bleef wat stil in de zaal. De Boliviaan ging door. "Het zijn immers die bedrijven die het wel en wee van onze landen bepalen. Door hun grote economische macht en door de ongebreidelde vrijhandelsverdragen. Zogenaamde vrijhandel dan, want intussen houdt het Westen de tarieven en landbouwsubsidies in stand. Het hele westerse beleid is vooral gericht op de belangen van de transnationale bedrijven. Hun winsten vloeien immers terug naar de westerse landen."
Iets eerder was een rapport verschenen van het UNDP (de ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties) over de democratie in Latijns-Amerika (zie artikel in deze Chispa). Daarin wordt onder veel meer gesteld dat werkelijke democratie pas kans van slagen heeft als er aan een zekere mate van sociale gelijkheid is voldaan. Eenvoudiger gezegd: wanneer de meerderheid van de bevolking in een land onder de armoedegrens leeft, kun je democratische verhoudingen wel vergeten. Het rapport maakt ook duidelijk dat het neoliberale economische beleid van het laatste decennium de armoede en sociale ongelijkheid eerder versterkt dan verminderd heeft. Natuurlijk gaat het UNDP niet zover als de Boliviaan op het congres en worden multinationale bedrijven en vrijhandelsakkoorden niet met name genoemd. Maar iedere goede verstaander kan ook uit een half woord zijn conclusies trekken.
Eind mei vond in Guadalajara, Mexico de derde topconferentie plaats van de Europese Unie met de landen van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. Inzet was een vergaand vrijhandelsakkoord af te sluiten met vooral de landen van de Mercosur, waaronder Brazilië en Argentinië. Het is er niet echt van gekomen. De EU had niet veel beters te bieden dan de Verenigde Staten met hun vrijhandelsplannen (ALCA) of de Wereldhandelsorganisatie in september vorig jaar in Cancún. De Latijns-Amerikaanse landen hielden bij die gelegenheden de boot al af.
Het beleid van de EU is niet wezenlijk anders dan dat van de VS: zo groot mogelijke uitbreiding van haar markten en zoveel mogelijk investeringsmogelijkheden voor haar bedrijven. De concurrentie tussen de VS en de EU lijkt zich vooral ten koste van Latijns-Amerika af te spelen. Tijd voor een andere Europese koers, lijkt
mij.
Venezuela in permanente chaos
Peter Desmet en Maja Haanskorf
Na ruim een jaar getouwtrek krijgt Venezuela dan eindelijk een referendum over het al dan niet aanblijven van president Chávez. Op 4 juni verklaarde de Nationale Kiesraad dat er voldoende geldige handtekeningen waren geteld. Toch betekent dit niet dat de rust nu in het geplaagde land is teruggekeerd. De oppositie en de Chávez-gezinden vertrouwen elkaar voor geen meter. Beschuldigingen van manipulatie en fraude vliegen over en weer. Het eerste struikelblok is de datum van het referendum.
Ook al heeft president Hugo Chávez zich neergelegd bij een referendum over zijn aanblijven, de oppositie is er niet gerust op. De Nationale Kiesraad (CNE) maakte op 5 juni bekend dat ze bijna 2,6 miljoen geldige handtekeningen had geteld. Voor een referendum zijn 2,4 miljoen handtekeningen -gelijk aan 20 procent van de kiesgerechtigde bevolking- voldoende. In principe is de datum voor het referendum vastgesteld op 8 augustus. Dit tijdschema is belangrijk omdat een referendum uiterlijk 18 augustus moet plaatsvinden. Na deze datum heeft de volksraadpleging nauwelijks zin. Bij een nederlaag van Chávez volgt de huidige vice-president, José Vicente Rangel, hem dan op tot het einde van 2006.
Vooral de harde kern van de oppositie, de rechtse groep Bloque Democrático, meent dat Chávez en zijn medestanders zullen proberen deze datum te manipuleren. Enrique Mendoza, een van de leiders van de oppositie, liet meteen weten dat 'de oppositie geen uitstel van het referendum zal dulden, want de datum van 8 augustus was al voor de telling van de handtekeningen vastgesteld.' Op de televisiezender Globovisión voegde hij eraan toe zeker te zijn van de overwinning van de burgers. Chávez deelde eerder mee dat hij zijn tegenstanders in het referendum absoluut zou verslaan.
Beide kampen hebben laten weten de komende tijd de straat op te zullen gaan. De aanhangers van Chávez zullen dit doen met de leus: 'Het volk wil democratie, het volk wil vrede, het volk wil Hugo Chávez'. De oppositie gaat door met de gebruikelijke zaterdagse marsen, waarin ze het beleid van Chávez aanvalt.
Wordt het referendum tijdig gehouden en lijdt Chávez daarin een nederlaag, dan moeten er binnen dertig dagen nieuwe presidentsverkiezingen plaatsvinden. Chávez kan zich dan weer kandidaat stellen. Om hem af te zetten zijn er minimaal 3,7 miljoen tegenstemmen nodig. Dit is gelijk aan het aantal stemmen waarmee hij in juli 2000 werd herkozen als president.
Geldigheid betwist
Het verzamelen van de 2.4 miljoen handtekeningen voor een referendum is niet van een leien dakje gegaan. Om te beginnen moest de oppositie in het najaar van 2003 haar handtekeningenjacht overdoen. De Nationale Kiesraad besliste immers om de in het voorjaar verzamelde handtekeningen ongeldig te verklaren. De oppositie diende daarom opnieuw in het hele land posten te installeren om de handtekeningen te verzamelen. De Chávez-getrouwen gooiden zoveel mogelijk roet in het eten door enkele tientallen bureaus van de buitenwereld af te sluiten door de toegangswegen te blokkeren. De gevolgen lieten niet op zich wachten; betogingen en tegenbetogingen met enkele dodelijke slachtoffers en beschuldigingen van de oppositie tegen het harde ingrijpen van de Guardia Nacional (de nationale politie).
Het volgende obstakel werd begin maart opgeworpen, kort nadat in februari een akkoord was bereikt tussen regering en oppositie. Drie van de vijf rechters van de Kiesraad kwalificeerden 800.000 handtekeningen als "mogelijk vervalst". Op verschillende lijsten zou hetzelfde geschrift te lezen zijn. De gevolgen lieten zich opnieuw tot op straat gevoelen in de vorm van gewelddadige betogingen tegen de regering-Chávez en de Nationale Kiesraad.
Een maand later bereikten regering en oppositie een nieuw akkoord over het procedureverloop van de referendumkwestie. Tussen 28 en 30 mei riep de Nationale Kiesraad burgers op om hun handtekening te komen ratificeren. Deze zogenaamde reparos ofwel correctieperiodes moesten uitsluitsel geven over de geldigheid van alle gezette handtekeningen. Volgens waarnemers van de OAS (Organisatie van Amerikaanse Staten) en het Amerikaanse Carter Centrum verliepen deze reparos keurig en zou fraude uitgesloten zijn. Hoewel de regering-Chávez aanvankelijk het tegendeel beweerde, legde ze zich neer bij de uitslag van de Kiesraad.
Populair
De komende tijd zal sprake blijven van een voortdurend opbod tussen voor -en tegenstanders van Chávez. Zijn regering blijft razend populair onder de armen. Alleen al in Groot-Caracas krijgen 150.000 kinderen en bejaarden in 28 casas de alimentación een voedzame lunch en avondmaal. Geen luxe in een land waar 13 procent van de kinderen onder de twee jaar en een kwart van de bevolking tussen twee en veertien jaar ondervoed is. Bovendien krijgen kinderen uit de laagste sociale klassen in alle Venezolaanse scholen dagelijks twee maaltijden voorgeschoteld. Zeker een derde van de bevolking waardeert deze maatregelen ten volle.
De oppositie, verenigd in de Coordinadora Democrática, kan ondanks de uitslag van het referendum niet rekenen op massale steun van de bevolking. Voor veel mensen vertegenwoordigt de oppositie het verleden, terwijl ze juist nieuwe gezichten willen, mensen met nieuwe plannen die aandacht schenken aan sociale maatregelen. Bovendien is de oppositie onderling verdeeld en ontbeert ze een aansprekende leider. Dit maakt dat de twijfelaars de overhand hebben: zij weten niet of ze in een referendum voor of tegen Chávez zullen stemmen.
Een steeds groter deel van de Venezolaanse bevolking lijkt de strijd tussen voor -en tegenstanders van president Chávez meer dan beu te zijn. Begin dit jaar lieten diverse enquêtes zien dat veel Venezolanen geen van beide kampen steunen. Er zijn tekenen die erop wijzen dat de gehele Venezolaanse samenleving onder de politieke malaise gebukt gaat. Zo zag het parlement in de loop van 2003 slechts kans om dertig wetten goed te keuren. Het parlementaire werk blijkt in de huidige politieke toestand van ondergeschikt belang en dat zal zo nog wel even blijven.
Eigenzinnig
Venezuela is in enkele jaren tijd van een trouwe vazal van de Verenigde Staten uitgegroeid tot een vervelende luis in de pels van Uncle Sam. Het land is samen met Brazilië en Argentinië een van de onvoorwaardelijke tegenstanders van de Amerikaanse Vrijhandelszone (ALCA) waar de VS haar boontjes op te week hebben gelegd.
Onlangs deed Chávez er nog een schepje bovenop door in een persconferentie openlijk de VS te veroordelen als aansteker van de mislukte staatsgreep in april 2002. Hij beweerde bewijzen te hebben dat de Amerikaanse autoriteiten via de non-gouvernementele organisatie Sumate hun volledige steun aan de coupplegers gegeven hadden. Hij deed zijn uitspraak nadat in de VS documenten waren vrijgegeven van de National Endowment for Democracy. Deze semi-overheidsorganisatie zou financiële steun hebben gegeven aan een breed scala van groepen: boeren, zakenlieden, vakbonden en aan andere voorstanders van het referendum. Chávez dreigde vervolgens de VS geen druppel aardolie meer te leveren als het land zich opnieuw aan directe inmenging in de Venezolaanse politiek bezondigt. De relaties tussen beide landen zakten helemaal naar een dieptepunt toen Venezuela net als de landen van de CARICOM de nieuwe Haïtiaanse regering weigerde te erkennen.
Venezuela speelt op het Latijns-Amerikaanse continent trouwens een opgemerkte rol. In de recente energiecrisis die Argentinië, en indirect haar buurlanden Chili, Uruguay en Brazilië trof, bood PDVSA, de Venezolaanse Staatspetroleummaatschappij, aan om meer olieproducten naar de Cono Sur uit te voeren. Sinds twee maanden levert Venezuela overigens al rechtstreeks aardolie om de elektrische centrales in Argentijns Patagonië draaiende te houden. De uitvoer zou onder dezelfde voorwaarden gebeuren als onder het akkoord van San José, de overeenkomst volgens welke Venezuela en Mexico onder zeer gunstige voorwaarden aardolie verkopen aan de Centraal-Amerikaanse en Caribische landen. De Amerikaanse regering doet ook een duit in het zakje door Chávez af te schilderen als een Castro-adept. Toch hebben de VS zich, na de couppoging in 2002, afzijdig gehouden. Het land importeert dagelijks 2.6 miljoen barrel olie uit Venezuela. En die hebben ze hard nodig, zolang ze hun handen vol hebben in Irak.
Complicatie
Alsof de toestand in Venezuela nog niet gecompliceerd genoeg is gaan op 1 augustus de gemeenteraads- en gouverneursverkiezingen gewoon door. Deze verkiezingen zullen onherroepelijk tot een populariteitspoll tussen regering en oppositie verworden. De kandidaten voor de 23 gouverneursposten en 335 gemeenten kunnen zich bijgevolg de moeite besparen om een al te gedetailleerd en eigen programma uit te werken. Momenteel behoren 8 gouverneurs van de 23 provincies tot de oppositie, evenals de burgemeester van Caracas, Alfredo Peña. In eerste instantie was niet duidelijk of de traditionele partijen Acción Democrática (sociaal-democraten) en Copei (christen-democraten) wel aan deze verkiezingen zouden deelnemen. Uiteindelijk doen ze dat wel. Andere partijen, zoals het centrumrechtse Primero Justicia, de Alianza Bravo Pueblo (dissidente sociaal-democraten) en de syndicale arbeiderspartij Causa R houden voorlopig vol dat ze niet zullen meedingen naar de gunst van de kiezer.
De eerste teerlingen mogen inmiddels geworpen zijn, het politieke dobbelspel is nog lang niet ten einde.
Tambogrande, de belofte van gouden bergen
Dorien Dijkhuis
Mijnbouw versus akkerbouw in Peru
De Peruaanse regering blies in december 2003 de komst van het Canadese mijnbouwbedrijf Manhattan Minerals af. De bevolking van Tambogrande, een dorpje in het noorden van Peru, dat afhankelijk is van de teelt van limoenen en mango's, haalde opgelucht adem. De strijd voor deze beslissing had vier jaar geduurd en had zelfs aan een man het leven gekost. Maar ondanks het besluit van de regering, is het gevecht nog niet gewonnen. Burgemeester Francisco Ojeda: "Wij vechten door totdat Tambogrande tot onaantastbaar gebied wordt verklaard, zodat de deuren voorgoed worden gesloten voor welk mijnbedrijf dan
ook."
Tijdens de twee uur durende busrit vanuit Piura, voltrekt de verandering van het landschap zich als een natuurfilm door het raampje van de bus. Rond Piura is alles droog en dor. De rotsachtige zandvlakte zindert onder de hitte van de zon en het enige dat er groeit, zijn de stoffige algarobe-bomen die bijna geen water nodig hebben om te overleven. Verder landinwaarts wordt het landschap groener. Her en der wonen mensen in hutten en huisjes in de schaduw van de steeds dichter wordende begroeiing. Vlak voordat de bus Tambogrande bereikt, is het landschap een groene lappendeken en ruikt het naar vers fruit. We rijden door de Valle de San Lorenzo, de vallei waar 90 procent van de inwoners van Tambogrande afhankelijk van is. Plantages flitsen voorbij. Mensen staan op ladders en vullen hun manden met mango's, limoenen, bananen, sinaasappels, avocado's en tamarindes. Aangekomen in Tambogrande sluit de hitte zich als een deken om je heen. Zo strak dat het je de adem
beneemt.
Naar een democratie van burgers
Jan de Kievid
Rapport van Verenigde Naties over democratie in Latijns-Amerika
Nooit eerder was Latijns-Amerika zo lang democratisch. Een groot deel van de bevolking heeft echter weinig vertrouwen in de democratie. Als de extreme ongelijkheid niet wordt aangepakt, blijven veel mensen tweederangsburgers. De democratie blijft zwak en kan zelfs irrelevant worden. Daarom is ander sociaal-economisch beleid nodig en moet de staat worden versterkt. Aldus een belangwekkend rapport van de Verenigde Naties. Komt er na de neoliberale Washingtonconsensus een nieuwe democratische consensus?
'Voor Latino´s hoeft democratie niet zo', meldde de Volkskrant op 22 april. NRCHandelsblad sloeg alarm met 'Democratie in gevaar in Zuid-Amerika.' Aanleiding was de presentatie in Lima van een rapport van de Verenigde Naties getiteld Democratie in Latijns-Amerika: naar een democratie van burgers. Uit een enquête was gebleken dat 55 procent van de Latijns-Amerikanen een autoritaire regering zou steunen als die de economische problemen kon oplossen. Bovendien vond niet minder dan 58 procent dat de president de wet mocht overtreden. In een videoboodschap bij de presentatie noemde VN-chef Kofi Annan dit alles zeer triest. De Spaanse krant El País wees op de grote gevaren van het in diskrediet raken van het democratische systeem en het afglijden naar autoritair populisme: 'Niet zoveel jaren geleden heeft dat in Latijns-Amerika tot vreselijke rampen geleid.' Met andere woorden: er dreigt een nieuw golf van dictaturen.
Bazige wederdopers en luie indianen
Saskia Konniger
Spanningen op de vergeten vlakte van Paraguay
Midden op de Chaco, een droge, stekelige vlakte in Paraguay die twee keer zo groot is als Nederland, staat een hypermoderne melkfabriek. De fabriek is in handen van Duitstalige mennonieten, volgelingen van de Nederlandse wederdoper Menno Simons. Op de werkvloer kom je echter vooral Lengua-, Nivaclé- of Guaraní-indianen tegen, de zonen en dochters van de oorspronkelijke bewoners van de Chaco. De inheemse groep ziet met lede ogen aan hoe macht en rijkdom van de mennonieten groeien. De kloof lijkt
onoverbrugbaar.
De melkfabriek van de mennonieten staat in Filadelfia, 450 kilometer ten noorden van de Paraguayaanse hoofdstad Asunción. Filadelfia is het centrum van vijftienduizend mennonieten, van wie de voorouders honderd jaar geleden naar Paraguay kwamen. De kolonie ziet eruit als een verlaten negentiende-eeuws pioniersstadje in een Westernfilm. De hoofdstraat is niet meer dan een stoffige zandweg met aan weerszijden lage kleurloze woningen. De tuintjes zijn dor, maar keurig aangeharkt. Achter de eenvoudige muren van de huizen gaat echter een comfortabele levensstijl schuil. Airconditioning, internet en televisie. De meeste moderne gemakken zijn aanwezig. In Filadelfia wonen ook indianen. Zij hebben geen auto's, geen internet of televisie. Velen zijn werkloos en hangen overdag voor de supermarkt. De kinderen bedelen. Blonde mennonieten rijden aan in stevige landrovers en stappen ze geïrriteerd voorbij. In de avond lopen de indianen naar hun omheinde reservaten aan de rand van de stad. Krottenwijken zonder riolering, waterleiding of elektriciteit.
Arco Norte
Pitou van Dijck
De noordelijke 'rondweg' van Amazonia
Brazilië is momenteel hard bezig met het voltooien van de Arco Norte, een 'rondweg' door Amazonia, het noordelijke Amazonegebied. Wanneer de weg af is vormt deze een boog die het mogelijk maakt van het Braziliaanse Boa Vista via Guyana, Suriname en Frans Guyana naar de monding van de Amazone te reizen. Hierdoor krijgt Suriname vrij onverwacht een goede verbinding met Brazilië. Een Surinaams-Nederlands gezelschap, onder wie economen, ecologen en wegenbouwers, legde het traject af om de gevolgen voor Suriname op economisch en ecologisch gebied te
inventariseren.
In februari, midden in het regenseizoen, vertrok een Surinaams-Nederlandse groep van zo'n twintig personen vanuit Paramaribo voor een tocht over de Arco Norte, een weg door het noodelijk Amazonegebied. De eindbestemming was Macapá, aan de monding van de Amazonerivier. Aan de tocht namen economen, ecologen, bos- en landbouwkundigen en wegenbouwers deel. Het was vooral de bedoeling om te kijken welke mogelijke bedreigingen en welke uitdagingen de nieuwe weg voor Suriname in petto heeft. Met deze weg krijgt Suriname immers ineens een goede verbinding met zijn buurlanden en vooral met Brazilië. Twee vragen hielden de deelnemers aan de reis vooral bezig. Wat gaat deze weg voor Suriname betekenen? En wat zullen de gevolgen zijn voor het bos? Tot dusver was in Suriname aan de Braziliaanse plannen voor de Arco Norte niet of nauwelijks aandacht besteed en waren geen ideeën gevormd over de mogelijke implicaties ervan voor de Surinaamse samenleving.
Stemmen zonder stem
Mark Weenink
Colombiaans radioprogramma voor ontvoerden
"De Colombiaanse radiozender Caracol zendt iedere week een programma uit dat speciaal gericht is op ontvoerden: Las voces del secuestro (Stemmen van de ontvoering). Radiojournalist Herbin Hoyos richtte het programma tien jaar geleden op, nadat hij zelf slachtoffer van ontvoering was geweest. Medeontvoerden vroegen hem waarom de pers nooit aandacht besteedde aan ontvoerden en hun familieleden. Toen nam Hoyos zich voor iets te doen voor die mensen, als hij vrij zou komen. "Wij zijn de stem van diegenen die geen stem
hebben."
Zaterdagnacht in Bogotá. Klokslag twaalf uur begint radiojournalist Herbin Hoyos (34) zijn programma Las voces del secuestro (Stemmen van de ontvoering). Dat doet hij iedere week, vanuit de studio van radiozender Caracol. Maar deze zaterdag, de laatste van 2003, is anders. Hoyos zendt live uit vanaf de Plaza Bolívar, in het hart van de Colombiaanse hoofdstad. Ongeveer honderd familieleden van ontvoerden zitten bijeen op stoeltjes met spandoeken en foto's van hun ontvoerde familieleden, van wie velen militair of politieman zijn. Geduldig wachten ze hun beurt af om een bericht voor te lezen voor een ontvoerde geliefde. Ze roepen op tot niet vergeten, tot weerstand en geduld. Ze vragen God om hulp. Een vrouw doet een beroep op FARC-leider Manuel Marulanda persoonlijk om haar zoon vrij te laten. Een klein meisje zingt een liedje: 'Qué será de mi vida' ( Wat zal er van mijn leven terecht
komen).
|
