Het volgende nummer van LA Chispa
zal half maart 2005 verschijnen

Met daarin onder meer:

REDACTIONEEL
- Een betere plek

INTERVIEW
- Interview met Marjon van Royen
- Burger beslist in Porto Alegre
- Zoektocht naar Ingrid Betancourt
- Ojalá: nieuwe solidariteit
- Van wie is het Boliviaanse gas?

PORTFOLIO
-Jota Castro: Exposition Universelle
-Naar een andere Haïti
-Lokale munt
-Sandra Luna in concert
-Cd-recensie: Bid

UITGELEZEN
-Mijn droeve hoeren
-Toekomst Suriname-Nederland

-Index 2004
- Agenda

REDACTIONEEL     Cora van den Berg
Een betere plek

Kwam het door de kersttijd dat heel Nederland zo vrijgevig was in de hulp aan Azië? Ik was persoonlijk erg geroerd door alle initiatieven van kinderen, artiesten, autohandelaren, slagers, belangenorganisaties en iedereen die een hart in zijn lijf voelde kloppen. Een paar dagen lang gloorde diep in mij de hoop dat de wereld eindelijk een betere plek zou worden waarin mensen meer om elkaar gaan geven. 

Toch bekroop me ook een dubbel gevoel. Als ik nu een vluchteling uit Darfur was, en ik zou van al die gulle gaven op de hoogte zijn, dan zou ik me behoorlijk bekocht voelen. Giro 555 was tenslotte tot aan de Tweede Kerstdag voor Darfur bedoeld. Idem dito als ik een Haïtiaan was die dakloos was sinds de orkaan van september vorig jaar. Dat was al de tweede natuurramp binnen een paar maanden. In de stad Gonaïves vielen drieduizend doden. Hulpverleners houden hun hart vast nu er zoveel geld naar Azië gaat. Zo heeft Memisa weinig verwachtingen van de actie die ze voor Haïti heeft gepland. De hulpstroom lijkt verplaatst naar het oosten. Het algemene budget voor ontwikkelingshulp wordt opengesneden, organisaties halen veldwerkers uit andere delen van de wereld vandaan. “Arme Afrikanen betalen voor de noodhulp en wederopbouw in Azië”, zei Eveline Herfkens, voormalig minister voor ontwikkelingssamenwerking en inmiddels coördinator van de Millennium Campagne bij de Verenigde Naties. “Maar op de lange termijn kunnen de tsunami helpen. Veel mensen hebben geen idee van het leven in ontwikkelingslanden. De tsunami confronteren ze met de armoede en de kwetsbaarheid van een groot deel van de wereldbevolking.”

Oftewel, door de televisiebeelden vallen de schellen van onze ogen. Dat kan trouwens ook door een verre vakantie, hoewel niet veel toeristen de armoede komen bekijken - ze maken er hoogstens een pittoreske foto van. Wat toerisme betreft kunnen andere delen van de wereld ‘profiteren’ van de ramp in Azië. Vooral Latijns-Amerika zit in de lift, zo bleek tijdens de Vakantiebeurs half januari in Utrecht. Een reisorganisatie voorspelde een verdubbeling van het aantal reizen naar de Cariben, voor een deel vanwege de tsunami. Stranden zijn inwisselbaar. “Verre bestemmingen zijn net communicerende vaten”, zoals een medewerker het uitdrukte. Als Thailand dan even niet kan, dan doen we een ander land op ons lijstje, waar het dit jaar beter toeven is. 

In de meeste Latijns-Amerikaanse landen is het aantal toeristen de afgelopen jaren sowieso met tientallen procenten gegroeid. Voor de komende vijftien jaar verwacht de Wereld Toerisme Organisatie een jaarlijkse groei van 7 procent. Peru ontving vorig jaar al 22 procent meer toeristen dan in 2003. Daar draagt de ramp in Azië een steentje aan bij. “De tsunami zijn een plus”, zei een medewerker van Promoción del Perú.

Tsunami, een nieuw woord in ons woordenboek, dat heel wat veranderingen teweeg lijkt te brengen. Nou ja, zo nieuw is het woord nu ook weer niet. In Peru kenden ze het al. De man die daar in 1990 op stormachtige manier de presidentsverkiezingen won, Alberto Fujimori, had als bijnaam … Tsunami.

Interview met Marjon van Royen   Maja Haanskorf
Verhalen van een meemaakjournaliste 

Na acht jaar correspondentschap in Latijns-Amerika schreef Marjon van Royen een boek over haar ervaringen op het continent. Vooral over die eerste jaren in Mexico, waar ze zich niet op haar plaats voelde en waarvan ze niets begreep. “Ik heb daar met platte voeten doorheen gelopen”, constateert ze. Inmiddels woont ze alweer vijf jaar in Brazilië. In december was ze even in Nederland. LA Chispa sprak met haar over haar liefde voor Latijns-Amerika, haar idealen en haar kijk op het werelddeel. “Er is daar een stille revolutie aan de gang.”

Praten over Latijns-Amerika is haar favoriete bezigheid. Dat straalt Marjon van Royen van alle kanten uit tijdens het gesprek in de Amsterdamse bovenwoning waar ze tijdelijk verblijft. Vooral nu ze in Brazilië woont, een land waar ze zich voor 100 procent thuis voelt. “Culturen en mensen hebben iets met elkaar te maken”, zegt ze. “Brazilië past mij als een handschoen, we zijn allebei exuberant, verbaal, we passen bij elkaar.”

Dat was wel anders in Mexico, waar Van Royen acht jaar geleden begon als correspondente van de NRC en Radio 1. Ze heeft die jaren beschreven in haar recent verschenen boek De nacht van de schreeuw. Zinnen als ‘Ik heb verloren’ en ‘Schrijf ik wel eerlijk? Hoe weet ik dat het waar is wat ik zeg?’ geven haar worsteling met het land weer. “Mexico was mijn eerste kennismaking met het continent”, vertelt ze. “Ik ben een zeer Europese vrouw, met allerlei vooropgezette ideeën over gelijkheid, emancipatie en eerlijkheid. Die heb ik op hoge toon lopen afdwingen in Mexico. Dat lukte natuurlijk niet. In ben gezakt voor mijn inburgeringcursus in Mexico. Ik heb daar met platte voeten door het land gelopen en pas achteraf beseft hoe ik mensen heb beledigd.” 

Tussen beide landen zijn natuurlijk overeenkomsten. Zo is de corruptie torenhoog en zijn de tegenstellingen tussen arm en rijk enorm. Het verschil zit hem in de cultuur, in hoe mensen met elkaar omgaan. “In Mexico zijn de omgangsvormen veel formeler. Het is de hele tijd para servirle, sorry dat ik u stoor. In Brazilië kun je Amsterdamse grappen maken, daar hoef je in Mexico niet mee aan te komen. Mensen spreken en kijken elkaar niet aan. In Brazilië en ook in Colombia is een sterke Afrikaanse invloed. Dat levert een opener cultuur op. Mexico en landen als Peru zijn met geweld veroverd door de Spanjaarden, die een hoog ontwikkelde indiaanse cultuur met de grond gelijk hebben gemaakt. De mannen zijn vermoord en de vrouwen zijn verkracht. Peruanen en Mexicanen zijn voortgekomen uit verkrachting. Het Braziliaanse volk is ontstaan uit verleiding en erotiek. Dat voel je vijfhonderd jaar later nog steeds.” 

In Italië, waar Van Royen tot 1991 tien jaar lang correspondent was, gold charme als communicatievorm. “Vrouwelijke charme en verbaliteit, dat werkte in Italië en dat werkt ook in Brazilië”, zegt Van Royen. “Terwijl ik daar tot mijn verbijstering in Mexico helemaal niets mee kon. Ze zien je niet eens staan.” 

Verliefd 

Van Royen woont in Rio de Janeiro, in de favela Santa Teresa. “Daar voel ik me thuis. Het zijn vrolijke, gezellige gemeenschappen waar ik me welkom voel, hoewel ik blank en rijk ben met mijn computer en fax. Die open cultuur bestaat niet bij de rijken. Een gewone middenklasse Braziliaan komt niet in een sloppenwijk, dat vindt hij te gevaarlijk. Favelas staan niet op de kaart, letterlijk niet. Voor de overheid bestaan ze niet. Dus hoeft die ook geen elektriciteit aan te leggen en niet voor water te zorgen. Geen wonder dat in die wijken leidersfiguren opstaan die zich met geweld meester maken van de buurt. De laatste vijftien jaar is dat systeem geradicaliseerd door de drugshandel. De drugshandelaren zorgen nu voor wegen en verlichting. In Brazilië vallen jaarlijks dertigduizend doden door geweld, dat is meer dan in het Palestijns-Israëlische conflict. En dit is gewoon een oorlog tussen arm en rijk.”

In Latijns-Amerika moet je voor de ene of voor de andere kant kiezen, voor de elite of voor de armen. “Tussen arm en rijk bestaat een apartheid, daar heb je geen idee van. Ik schrik er nog steeds van, ook al weet ik het en woon ik daar. Het is geen rijkdom zoals je die in Europa ziet. Daar kijken rijke mensen tenminste nog naar wat ze uitgeven. Er is een warenhuis in São Paulo waar een haarspeld van honderd dollar het goedkoopste artikel is. Mensen stouwen er hun karretjes vol. Het is een roofelite. Een middenklasse ontbreekt en als die al bestond dan is die nu kapotgemaakt.”

Toch is Rio voor Van Royen een fantastische plek. “Ik ben verliefd op de stad, op de mensen. Niet voor niets is Rio uitgeroepen tot de meest gastvrije stad ter wereld. Dat het ook een van de meest gewelddadige steden is, voel je niet als zodanig. En ik heb natuurlijk geleerd van mijn jaren in Mexico. Ik zal geen actie meer beginnen tegen de overlast van de disco. En ik stel mijn huis niet meer zomaar open voor Jan en alleman. Daar is mijn huis in Rio ook te klein voor. Ik ben een straatrat. Toen ik in Nederland woonde, zat ik in de Bijlmer en de naaiateliers. Bij de armen voel ik me het meeste thuis. Ook nu vind ik het fantastisch de straat op te gaan, te kijken wat je tegenkomt. Zo is ook mijn boek ontstaan, het zijn gewoon twee jaar uit mijn leven.” 

Verhalenverteller

“Ik geloof in verhalen. Op dit continent zijn zoveel verhalen. Ik wil zelf een goeie verhalenverteller zijn. Mijn grote voorbeeld is de Colombiaanse schrijfster Laura Estrepo. Zoals zij het leven beschrijft, ze pakt een thema en trekt dan de verhalen uit die visvijver Latijns-Amerika.” 

Ook als journalist kiest Marjon van Royen voor de beschrijving, het verhaal. “Ik ben een meemaakjournalist”, betitelt ze zichzelf. “Ik beschrijf wat ik meemaak. Dat is vaak ook een noodzaak, want het is lastig uit te maken wat waar is en wat niet. Niet alles is te verifiëren en uitspraken van officiële instanties zijn vaak leugens. Dan werkt het principe van hoor en wederhoor niet. Ik probeer altijd meerdere kanten van een zaak te laten zien. Je hebt alleen je eigen geweten als maatstaf. Ik wil eerlijke journalistiek bedrijven, ook al bestaat er geen objectief nieuws. Dat betekent dat ik mijn uitgangspunten, zoals vrijheid, gelijkheid en zusterschap, expliciet maak. Daarom heb ik mijzelf ook opgevoerd in De schreeuw in de nacht, terwijl ik helemaal niet van ik-journalistiek houd. Maar er was geen andere manier om mijn vooronderstellingen duidelijk te maken.” 

Van Royen heeft het vak in de praktijk geleerd, in Italië. “Ik was al bevriend met Geert Mak, die bij de Groene Amsterdammer werkte. Hij is mijn maestro geweest, een betere leermeester had ik mij niet kunnen wensen. In die tijd ontstond ook de new journalism, de journalistiek van opschrijven wat je ziet. Niet langer van boven naar beneden kijken, maar deel uitmaken van wat je beschrijft en je eigen uitgangspunten duidelijk maken. Journalistiek is voor mij een vak waarin je de lezer moet verleiden om te willen lezen. Je moet nadenken over de vorm. Dat deed ik ook voor de NRC, een verhaal vertellen om het indringender te maken. Het is de meerwaarde dat ik hier ben, in dit verre continent, om te ruiken en voelen hoe het is.”

In zogenaamde actiejournalistiek gelooft ze niet. “Daar krijg ik het benauwd van. Het verhaal over de Zapatistas in Mexico bijvoorbeeld mag maar één richting uitgaan. Ik hou ook niet van die zieligheidsjournalistiek, die ontpolitiseert. Ik laat liever de overlevingsdrang en de humor van mensen zien. Dat is het doel in mijn leven, mensen die geen stem hebben een stem geven. Het leven beschrijven van gewone mensen is ook wat ik het beste kan. Terwijl iedereen met zijn microfoontje om een politicus staat te hengelen, ga ik juist de andere kant op. Maar ik ga wel weer terug naar die politicus, om te vragen wat die heeft uitgevreten. Eenzijdigheid haat ik. Je bent er immers om te informeren, niet te deformeren. De pers op Cuba is een gruwelbeeld voor mij. De enige krant, de Granma, daar veeg je je kont mee af, er is geen Cubaan die die krant serieus neemt.” 

Geilheid van het pistool

“Mijn stelling is dat mannen het probleem zijn in Latijns-Amerika, niet de vrouwen”, beweert Van Royen met grote stelligheid. We praten intussen over de toekomst van het continent. “Vrouwen zijn tweemaal zo hoog opgeleid als mannen, omdat veel jongens zonodig uit school moeten droppen om geld te verdienen. Die tendens zie je overal, dat vrouwen steeds beter zijn opgeleid en mannen steeds minder. Rapporten van de OAS bevestigen dat beeld.” 

Het zijn toch nog steeds mannen die het in Latijns-Amerika voor het zeggen hebben? “Natuurlijk is het nog een mannensamenleving, maar vrouwen hebben de toekomst. In Brazilië, en dan heb ik het over de steden, zijn vrouwen behoorlijk autonoom. Mannen zijn in de opvoeding afwezig. Daarom heeft dat machismo geen zin meer. Mannen zijn geen kostwinner meer, ze zijn gewoon afwezig. Het machismo is een steeds legere huls. Die geilheid van het pistool, die jongetjes die in de sloppenwijken van Rio hun AK 47 doorladen, dat zijn restanten van dat machismo.”

“In Mexico zit het machismo wellicht nog dieper. Het is La Malinche, de indiaanse die zich aan de veroveraar Cortés gaf. Elke mestiezenman kijkt nog steeds naar die blanke vader die nooit iets om hem heeft gegeven en daar de zwarte moeder de schuld van geeft, ook al is ze verkracht. Dat zit diep verankerd in de Mexicaanse cultuur. Dat is mijn vrouwelijke standpunt, want veel mannelijke collega’s zien dat niet zo. Die vinden Mexico een fantastisch land. Dan zeg ik: probeer daar eens als vrouw alleen te wonen. Op de omslag van mijn boek staat Sandra, mijn indiaanse vriendin, die me geleerd heeft hoe het land in elkaar steekt. Ze heeft een duende boven haar hoofd, een plaaggeest die symbool staat voor haar leven. Bij elke stap naar voren gaat ze weer twee stappen naar achteren. Zo is het om als vrouw in Mexico te overleven.”

“Ik ben in Ciudad Juárez geweest, in het noorden van Mexico. Dat is een laboratorium van de toekomst, met de enige muur die er nog toe doet op de wereld, tussen noord en zuid. De Amerikanen hebben die muur neergezet en hij wordt steeds hoger. Daar tegenaan gewaaid ligt die verschrikkelijke stad, midden in de woestijn met veertig graden in de zomer en min twintig in de winter. De vrouwen werken er in de fabrieken. Ook al zijn ze onderbetaald, ze kunnen er een eigen bestaan opbouwen. De mannen hopen alleen maar op een drugsdeal of proberen over die muur te klimmen. Er zijn daar niet voor niets zoveel vrouwenmoorden. Er is helemaal geen massamoordenaar, maar het geweld escaleert er omdat die stad op alle fronten extreem is.” (zie LA Chispa 305)

Fan

Van Royen is voorlopig niet uitgekeken op Latijns-Amerika. “Er is hier nog een wereld te winnen. Er gebeurt zoveel leuks. Er ontwikkelt zich een complete emancipatiebeweging, er is een stille revolutie aan de gang. In al die landen zijn op de één of andere manier linkse regeringen gekomen, die zich teweerstellen tegen de globalisering. Eerst waren er dictaturen. Toen had je tien jaar het meest verschrikkelijke neoliberalisme waarin alles werd geprivatiseerd. Dat is op een paar uitzonderingen na, zoals het telefoonbedrijf in Brazilië, slecht verlopen. Je ziet nu dat regeringen genuanceerder gaan denken over privatiseringen.”

“Ik ben een fan van Lula, die naar sociale gelijkheid streeft, maar ook naar economische groei. Hij zoekt naar andere wegen, zoals zijn initiatief om met 21 landen bij elkaar te komen. Hij stapt voortdurend naar de WTO om die aan te klagen. We hebben nu geen neoliberalisme meer, maar neoprotectionisme. Als de importbarrières in Europa, Amerika en Japan worden opgeheven, zo heeft de Wereldbank berekend, zou er tien keer zoveel geld naar de Derde Wereld gaan als nu gebeurt via ontwikkelingshulp. Door de landbouwsubsidie verdient een koe in de westerse wereld per dag meer dan de meeste mensen in het Zuiden. Neoliberalisme is prima, maar zorg dan dat het liberaal is. Lula zet de lijn van zijn voorganger Cardoso voort, door te strijden tegen die oneerlijke handelsbarrières. Er zit toekomst in handelsakkoorden met India, met Afrikaanse landen. Zorg dat die zuidelijke hemisfeer een vuist gaat maken. Daar wordt naar gezocht en daar word ik heel blij van. Dat we uit de globalisering kunnen stappen, is onzin. Geen enkel land kan meer zelfvoorzienend zijn. En mensen willen producten uit andere streken kunnen kopen. Degenen die denken dat je grenzen kunt afsluiten vind ik buitengewoon naïef.”

Wat Van Royen ook blij maakt is de groeiende kracht van de inheemse bevolking. “In Bolivia geeft de indiaanse beweging de bevolking een identiteit. De armen, over wie altijd is heengelopen, beginnen zich nu op wat voor manier dan ook te emanciperen. Ze krijgen zelfbewustzijn en dat is zo mooi en belangrijk. Dat is ook het goeie aan Chávez in Venezuela. Ik ben absoluut geen fan van die schreeuwlelijk, ik vind hem een moderne Mussolini. Hij ontwikkelt het land niet, hij centraliseert de hele boel, hij is autoritair. Maar hij heeft de armen een identiteit gegeven en dat is van belang, want daar hebben mensen behoefte aan.”

Pinguïn

“De veranderingen zullen niet van de ene op de andere dag gaan. Ik vergelijk het met verliefdheid. Ik denk dat Latijns-Amerika in een fase van verliefdheid zit. Je weet dat je nog enorme ruzies zult krijgen, verveeld naast elkaar op de bank zult zitten. Dat is geen reden om dan maar niet verliefd te worden en het neemt de schoonheid ervan ook niet weg. Waar het zal eindigen? In een goed huwelijk of in een scheiding, dat weet je nooit.” 

Het is jammer, vindt Van Royen, dat in Nederland tegenwoordig weinig belangstelling is voor Latijns-Amerika. “Het is allemaal Irak en de islam. Nederland ziet zichzelf te veel als middelpunt. Ook aan mij wordt gevraagd om de Nederlandse invalshoek bij een artikel. Bij de radio is dat minder. Voor Radio 1 blijf ik ook reportages maken. Het is een prachtig medium, een explosie en daarmee een goed tegenwicht voor het schrijven dat juist naar binnen toe is.” Komt er een nieuw boek? “Zeker, over Brazilië en het gaat Pinguïn in Rio heten. Ik zag ooit zo’n beest op het strand van Rio, als dat geen verhaal is. En volgens sommigen heb ik er wel wat van weg”, lacht ze vergenoegd en loopt ter illustratie waggelend door de kamer. 

Marjon van Royen, De nacht van de schreeuw, 2004, ISBN 90 388 6344 6, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, €19,90

Het geheim van Porto Alegre   Jan de Kievid
Lokale democratie in Braziliaanse stad

In de Braziliaanse stad Porto Alegre beslist de bevolking rechtstreeks over sociale investeringen. Daarbij zijn opmerkelijk veel armen, vrouwen en mensen die niet aan een organisatie verbonden zijn actief. De voorzieningen in arme wijken zijn verbeterd. Maar de toekomst is onzeker, nu de linkse Arbeiderspartij (PT) na zestien jaar het burgemeesterschap is kwijtgeraakt. “Het meest fundamenteel is de politieke wil om een deel van de macht echt over te dragen”, stelt onderzoeker Daniel Chávez

Zoeken naar Ingrid   Annebeth Vis

“Dit gaat een paar weken duren”, dacht Juan Carlos Lecompte aanvankelijk, toen zijn echtgenote Ingrid Betancourt op 23 februari 2002 werd ontvoerd door de FARC tijdens haar campagne voor het presidentschap van Colombia. Sindsdien wijdt hij zijn leven aan de zoektocht naar Ingrid. Deze maand verschijnt zijn boek Buscando a Ingrid in Colombia en Frankrijk. “Ik hoop dat ze, als ze nog leeft, mijn boek in handen krijgt.”

Ojalá: een nieuwe generatie solidariteit   Marten van den Berge 

“Net een Spaanse peper: rood en lekker pittig”, zegt Ojalá-lid Sander en geeft daarmee zijn samenvatting van de Autonome Jongeren Organisatie voor Latijns Amerika (Ojalá). Hoewel over de exacte politieke kleur nog wel eens een verhitte discussie uitbarst, lekker pittig is Ojalá in ieder geval. In anderhalf jaar stampte een tiental jongeren een nieuwe organisatie van enthousiaste jongeren uit de grond die zich inzetten voor Latijns-Amerika.

Van wie is het gas?  Walter Lotens
Verdeeldheid in Bolivia

Ondanks de immense voorraad aan fossiele brandstoffen is Bolivia nog steeds een straatarm land. Meer dan een jaar geleden brak in dat rumoerige Andesland een gasoorlog uit. Hoe moet het nu verder? “Zelfbeschikking over onze natuurlijke hulpbronnen, daar moeten we naartoe”, meent Miguel Angel Crespo van PROBIOMA.

Platteland neemt voortouw  Maja Haansdorf
De lange weg naar een ander Haïti

Na het vertrek van ex-president Aristide, nu bijna een jaar geleden, bepalen chaos en willekeur nog steeds het leven op Haïti. De interim-regering van premier Gerard Latortue staat machteloos en de VN-vredesmacht MINUSTAH blijft in gebreke met de beloofde stabilisering. In toenemende mate zijn het de Haïtianen zelf die met voorstellen komen voor een nieuwe toekomst. Vooral het platteland, dat altijd buitenspel heeft gestaan, is bezig met een revival onder het motto ‘Een ander Haïti is mogelijk’. 

Lokaal klinkende munt   Hans Veltmeijer
Alternatief geldsysteem heeft succes

Lokale munten en bankbiljetten die alleen in de eigen gemeenschap uitgegeven kunnen worden. Het klinkt als een spelletje monopolie, maar het is de realiteit in een aantal plaatsen in Brazilië. De projecten zijn een succes, zeker in combinatie met microkrediet voor de armsten. De plaatselijke economie groeit, omdat het geld nergens anders heen kan.

Een massage van de ziel
Tangozangeres Sandra Luna in Nederland

Langzaam stroomt de Kleine Komedie in Amsterdam vol. Ster van de avond is de Argentijnse tangozangeres Sandra Luna. Ze is nog geen veertig maar treedt al 31 jaar op. Eind 2003 verscheen haar internationale debuut-cd Tango Varón. Nu brengt Luna haar liederen op een internationaal podium ten gehore. “Ik kan zingend vertellen of vertellend zingen. Ik ben zangeres van de muziek van mijn volk.“

Index 2004 LA Chispa

A = achtergrondartikel
C = commentaar/redactioneel
E = essay
F = fotoreportage
Fi = filmbespreking
Fr = fragment uit boek/poëzie
I = interview
IM = in memoriam
R = reportage
(j) = jubileum-nummer
(v) = vrouwen-nummer

   E-mail Noticias
   Noticias-donateur worden?

Noticias 1997-2004