REDACTIONEEL
Jan de Kievid
De dood van een populist
Het
is geen wonder dat paus Johannes Paulus II bij zijn achttien
reizen naar Latijns-Amerika enthousiaste mensenmassa's op de
been wist te brengen. Hij handelde volgens het op het continent
welbekende patroon van populistische leiders. Spreek grote menigten
toe, wek daarbij de indruk dat je erg begaan bent met wat het
volk meemaakt, dat jij echt luistert naar dat volk dat bij niemand
gehoor vindt, dat jij eigenlijk zelf namens dat volk spreekt.
Aai wat mensen over de bol, en vergeet vooral niet een cadeautje
mee te nemen. Voor een politicus kan dat een loonsverhoging
zijn of de loze bewering dat hij zich zal verzetten tegen het
imperialisme van de Verenigde Staten. Een paus grossiert in
andere illusies: ieder land bij elk bezoek een eigen heilige
of minstens een zalige.
Zo'n luisterende en vrijgevige populist duldt echter geen tegenspraak.
Denk maar aan het autoritaire "Silencio, silencio"
toen de menigte in het sandinistische Managua hoorbaar ongehoorzaam
was. Ook was de paus not amused toen hij de jongeren in het
stadion in Chili vroeg om af te zien van genot en seks en hij
een luid "No" ten antwoord kreeg.
Ondertussen voert een populist die zijn vak verstaat een andere
agenda door. Na een populistische verkiezingscampagne kwamen
mensen als Fujimori en Menem met een keiharde neoliberale shocktherapie.
Na de mooie verhalen van de paus over het onrechtvaardige neoliberalisme
en het schandaal van de armoede, kwam het echte beleid: het
monddood maken van mensen die geïnspireerd door de bijbelse
boodschap de armoede echt willen bestrijden, het tegenwerken
van voorlichting over seks en aids op scholen en in overheidsprogramma's,
het onder druk zetten van katholieke parlementsleden die de
strenge abortuswetgeving een beetje willen liberaliseren. Door
zulke wetgeving moeten jaarlijks miljoenen Latijns-Amerikaanse
vrouwen een illegale en onveilige abortus ondergaan. Katholieke
priesters die mensen proberen bij te staan in hun dagelijkse
strijd om het bestaan, moeten dat bijna stiekem en achter de
rug van de kerk om doen. Van hun bisschoppen krijgen ze geen
steun want die zijn vrijwel allemaal door Johannes Paulus II
benoemd.
Veel mensen die het kerkelijke conservatisme van de overleden
paus betreuren, waarderen zijn inzet voor de vrede en een sociaal
rechtvaardiger wereld. De paus deed echter mooie uitspraken
op gebieden waarop zijn praktische invloed in Latijns-Amerika
vrijwel nihil was. Op de terreinen waar hij wel invloed had,
heeft hij het continent voor veel mensen juist minder rechtvaardig
en leefbaar gemaakt.
Veel mensen hebben zich afgevraagd of zijn pontificaat een zegen
of een vloek is geweest. Misschien kunnen we beter zeggen dat
het optreden van deze paus voor Latijns-Amerika een bijbelse
plaag is geweest. Met de keuze van orthodoxe scherprechter Ratzinger
tot nieuwe paus zullen na de bijna vier maal zeven jaar magere
jaren van Johannes Paulus II zeker geen zeven vette jaren aanbreken.
Deze Ratzinger bepleitte zes jaar geleden openlijk de vrijlating
van Pinochet na diens arrestatie in Londen. Met zijn eenzijdige
benoemingsbeleid heeft de overleden populist er alles aan gedaan
om over zijn graf heen te regeren.
De
kerk en de mijnbouw: een slecht huwelijk
Maja Haanskorf
Bisschop Wiertz bezoekt collega Ramazzini in Guatemala
Zoals de katholieke kerk in Nederland het ooit opnam voor de arbeiders van de Limburgse mijnen, zo steunt de kerk in Guatemala nu de bevolking van het departement San Marcos in haar strijd tegen buitenlandse mijnbedrijven. "Als de waardigheid van de mens in het geding komt, moet de kerk optreden", meent bisschop Frans Wiertz van Roermond.
In
een toeristisch bezoekje had Frans Wiertz niet veel zin. Maar
dat het er zo heftig aan toe zou gaan in Guatemala had de bisschop
uit Roermond niet bevroed. "Ik werd meteen middenin de problematiek
getrokken." Vlak voor zijn komst eind januari was zijn gastheer,
bisschop Alvaro Ramazzini van het Guatemalteekse diocees San
Marcos, met de dood bedreigd. "Hij had van de regering drie
lijfwachten gekregen", vertelt Wiertz. "Die wil natuurlijk niet
dat er iemand wordt vermoord die internationaal zo bekend is
als Ramazzini. Voor je het weet stapt er dan weer een Ríos Montt
uit de struiken."
Bisschop Ramazzini steunt de voornamelijk inheemse Maya-bevolking
van San Marcos in haar verzet tegen het Canadese mijnbouwbedrijf
Montana. Dat wil zo snel mogelijk in een open mijn goud gaan
delven. De Guatemalteekse regering van president Berger is voorstander
van de ontwikkeling van mijnbouw. Ze ziet het als één van de
mogelijkheden om het land er economisch bovenop te helpen. De
bevolking echter ziet de mijnbouw als een gevaarlijke aantasting
van milieu en gezondheid. Bovendien blijkt uit onderzoek dat
slechts 1 procent van de gemaakte winst aan Guatemala ten goede
zal komen.
Ramazzini weet zich gesteund door de Guatemalteekse bisschoppenconferentie.
"Dat is echt heel bijzonder", meent Wiertz, "dat alle bisschoppen
gezamenlijk een verklaring hebben uitgegeven tegen de mijnactiviteiten.
Ze staan als één man achter Ramazzini. Dan moet de waardigheid
van de mens toch in het geding zijn. En dan moet de kerk optreden."
Hoop en humor
"Ook al weet je grofweg wat er in Guatemala speelt, je realiseert
je het pas ten volle als je daar bent en mensen persoonlijk
ontmoet", zegt Wiertz. Op geëmotioneerde toon vertelt hij over
zijn eerste dag in Guatemala. "Samen met kardinaal Quezada Toruño
bezocht ik het graf van bisschop Gerardi, die in 1998 is vermoord.
De kardinaal maakte direct duidelijk dat Ramazzini zoveel mogelijk
ondersteuning nodig had. Alleen de verklaring van de bisschoppenconferentie
is niet genoeg. Toen ik zei dat hij nu wel in een slecht daglicht
zou staan bij de regering, antwoordde Toruño: 'De rijken zullen
me wel haten, maar het is erger als de armen me haten.' Hij
vertelde ook dat er in Guatemala tijdens de burgeroorlog 200
duizend mensen zijn vermoord. Ik had me dat getal nooit gerealiseerd,
twintig maal zoveel doden als tijdens de dictatuur in Argentinië.
Alleen al in Guatamala-Stad zijn veertien priesters en vierhonderd
catecheten, lekenpastoors, vermoord, vertelde Toruño. Als je
dat meemaakt, zo concreet geconfronteerd wordt met het lijden
en verdriet, dan word je vanzelf geëngageerd. Ondanks alles
heeft Toruño de hoop niet verloren. En ook de humor niet. Zo
zei hij: 'Bij ons kennen de priesters maar drie woorden Latijn:
Miserior, Adveniat en Caritas. Dat zijn de namen van drie katholieke
organisaties uit Duitsland die financiële steun geven.'"
De meeste indruk maakte een bezoek aan een finca in San Marcos.
"Daar sprongen de tranen me in de ogen. Vijf jaar geleden was
de eigenaar gestopt met de exploitatie, want de koffie bracht
niet meer genoeg op. De indiaanse werknemers werden meteen ontslagen,
de elektriciteit afgesloten en de school ging dicht. De families
mogen er ook niet voor zichzelf werken, want de grond is niet
van hen. Dus hebben ze niets meer, geen inkomen, geen school,
geen medische voorzieningen. Er wonen daar een paar honderd
mensen, ook veel kinderen. Het bisdom helpt hen nu om in ieder
geval hun recht op pensioen over de gewerkte jaren veilig te
stellen. Wat moest ik daar zeggen? Dat ik hun moed bewonder,
hun hoop in het leven en hun vertrouwen in God. Maar tegelijk
zie je dat ze geen kant uit kunnen. De meeste zijn analfabeet
en ze waren totaal afhankelijk van de patrón. Die slavernij,
die totale economische en politieke afhankelijkheid los je niet
zomaar even op."
Paradise lost
Nu heeft de Guatemalteekse regering het groene licht gegeven
voor mijnbouw. Niemand is erop tegen dat er gezocht moet worden
naar manieren om het land economisch rendabeler te maken. Ook
veel bewoners van San Marcos stonden aanvankelijk positief tegenover
de plannen voor mijnbouw. Het zou banen en geld en in het algemeen
voorspoed opleveren. Langzaamaan rezen er twijfels over de gevolgen
van open mijnbouw voor het milieu en de gezondheid van de mensen.
Ook vroeg men zich af of het landschap niet onherstelbaar zou
worden aangetast. Bisschop Wiertz herinnert zich zijn reis als
een tocht door een "paradijselijk landschap, een beetje als
Limburg, maar alles veel groter. Het groen is er weelderiger,
de heuvels lieflijker. Stel je daar eens de enorme gaten voor
die door de mijnbouw gaan ontstaan. Zitten de mensen op zo'n
maanlandschap te wachten?"
Nog erger is dat voor de winning van goud een dodelijk gif nodig
is. Dat komt dan in het grondwater terecht en in rivieren, heeft
Wiertz begrepen. "Omdat er geen waterleiding is en mensen hun
water uit putten en rivieren halen, is dat erg gevaarlijk. Het
ongelooflijkste van alles is dat van de winsten van mijnbouw
niet meer dan 1 procent in het land blijft."
Vooral na die ontdekking zijn de protesten van de bevolking
toegenomen met steun van de katholieke kerk. "Ramazzini had
aanvankelijk alleen bemiddeld tussen bevolking en regering.
Maar toen dat van die 1 procent aan het licht kwam en ook andere
negatieve gevolgen steeds duidelijker werden, kon hij niet anders
dan zich achter de protesten scharen. Hij trekt bij de regering
aan de bel om met de projecten te stoppen."
Het zijn deze mensonwaardige toestanden die Wiertz ertoe brengen
Guatemala vooral als een 'paradise lost' te zien. "Er zitten
scheuren in het paradijs, je ziet dat mensen van alles verstoken
zijn. Driekwart van de bevolking is analfabeet, maar de regering
besteedt 1 procent van haar budget aan onderwijs."
Eerlijke koffie
Voor bisschop Ramazzini is het niet de eerste keer dat hij zijn
nek uitsteekt. Zo bekritiseert hij al jaren de wantoestanden
op de grote koffieplantages. In 2003 bracht hij een bezoek aan
het bisdom Roermond. Hij vertelde over de problemen in Guatemala
en over hoe eerlijke handel een begin van verbetering zou zijn.
Sindsdien drinkt het bisdom Roermond alleen nog koffie met het
keurmerk van Max Havelaar. Ramazzini verwoordde zijn keus met:
"Wanneer je niet kiest voor de armen, pleeg je verraad."
Nu is het de mijnbouw die de mensen in hun bestaan bedreigt.
Volgens Ramazzini zijn er twee oorzaken voor de problemen: de
globalisering en de sociaal-economische structuur van het land.
Bijna 75 procent van de landbouwgrond is in handen van 2 procent
van de landeigenaren. Veel mensen werken in de landbouw, zonder
zelf grond te kunnen bezitten. Daarom probeert de kerk de regering
ertoe aan te zetten de eigendomsstructuren te veranderen. Zo
steunt ze kleine groepen boeren om koffie te verbouwen en te
verhandelen via het systeem van fair trade.
Bisschop Wiertz heeft dergelijke projecten gezien. "Het zijn
prachtige initiatieven, maar het blijven druppels op een gloeiende
plaat. Er bevangt je een gevoel van hopeloosheid. Het lijkt
nog het meest op de situatie zoals we die in ons land kenden
rond 1900 of nog eerder. Die koffie is mooi, maar als de wereldmarktprijs
daalt, levert het niets op. Wat zijn er dan voor mogelijkheden?
Meer toeristen trekken? Zolang er hier overal borden staan met
'verboden voor wapens' zullen er niet snel mensen komen. De
regering wil ook meer mijnbouw, met steun van het IMF. Het zal
best goed bedoeld zijn, maar het is ook goed dat de kerk daar
kanttekeningen bij plaatst."
Ophitserij
Tot grote verbijstering van Wiertz worden Ramazzini en andere
bisschoppen door sommigen aangemerkt als socialisten en communisten.
"Ramazzini volgt de christelijk-sociale leer, zonder ook maar
een moment tot geweld aan te zetten. Daar is niets marxistisch
aan. Ik heb in San Marcos ook geen spoor van agressief verzet
gezien. Terwijl je je soms afvraagt hoe ze uit deze ellende
komen zonder geweld."
Echt kwaad werd Wiertz tijdens een bijeenkomst
op de Nederlandse ambassade. "Ik dacht dat het een sociaal babbeltje
zou zijn, maar voor ik het wist zat ik in de klem", vertelt
hij met verontwaardiging in zijn stem. "Iemand van de Canadese
ambassade, die belast is met mijnbouw, en een vertegenwoordiger
van het IMF beweerden dat de bisschoppen de mensen ophitsten
en dat het communisten waren. Onvoorstelbaar, dat kon ik niet
over mijn kant laten gaan. Crazy, heb ik gezegd, hoe kunnen
jullie dat zeggen? De bisschoppen zijn de stem van het volk
en niet andersom. Ik vond het ook tamelijk primitief om tegen
mij te zeggen dat de bisschoppen mensen ophitsen. Het ongelooflijkste
vond ik nog dat deze mensen ook beweerden dat het nu eenmaal
volgens de wetten van Guatemala was dat slechts 1 procent van
de winst uit mijnbouw in het land bleef."
Wiertz heeft de indruk
dat de Nederlandse ambassadeur probeert te bemiddelen tussen
de regering en de bedrijven en de bisschoppen. "Dat juich ik
toe. Maar op de lange termijn bestaat het gevaar dat de ambassadeur
zich identificeert met het establishment."
Menselijke maat
Thuis,
in het fraaie pand van het bisdom Roermond, kijkt Wiertz naar
buiten. "De vensters openzetten en openhouden", zegt hij, "dat
moet de kerk doen. Na Paus Johannes XXIII zijn die vensters
te lang dicht geweest. We moeten veel meer kijken naar de wereld
buiten Nederland, buiten het westen. Het gaat om gelijkwaardigheid.
We kunnen zoveel leren van mensen uit Guatemala, van de kerk
daar." Hij vertelt over zijn bezoek aan een parochie in San
Marcos waar 140 duizend mensen wonen, die bediend worden door
twee priesters. "Hoe doen ze dat? vroeg ik me af. Er blijken
dan 1500 catecheten te zijn, van wie 70 procent analfabeet is.
Maar iedereen heeft een functie, zaken waar we hier niet aan
zouden denken. Zo is er een catecheet vroedvrouw, want medische
hulp is er nauwelijks. Ook al is er gebrek, de mensen scheppen
er kansen. Het is religieuze inspiratie met een sociale dimensie."
De kerk is niet de motor van economische ontwikkeling, meent
Wiertz. Maar ze kan wel optreden, initiatieven nemen. "In Limburg
heeft begin vorige eeuw een kapelaan een vakbond opgericht,
omdat niemand anders het deed. Zo is Ramazzini nu de stem van
de bevolking, die anders niet gehoord wordt. Want in Guatemala
is geen democratie. Mensen hebben geen politieke invloed. De
kerk moet invoering van democratie stimuleren. Er is geen andere
manier om de grote problemen van rijkdom en armoede op te lossen."
Wiertz zou het toejuichen als de Nederlandse regering meer oog
zou hebben voor de kerkelijke structuren in landen als Guatemala.
"De hele ontwikkelingssamenwerking wordt steeds bureaucratischer,
komt steeds verder van de mensen af te staan. Geld gaat naar
instituten en niet naar mensen. Waarom maakt men geen gebruik
van de kerkelijke structuren? Zo'n Ramazzini weet heel goed
wat er nodig is in zijn land. En controleer ook niet steeds!
Er moet meer vertrouwen zijn."
De
Feiten
Momenteel zijn er 21 mijnen in bedrijf en lopen er 246 aanvragen
voor onderzoek en vier voor exploitatie. De regering wil waarschijnlijk
zo'n negentig licenties verstrekken aan buitenlandse, vooral
Canadese bedrijven. Het gaat om de winning van goud, zilver,
nikkel, ijzer, magnesium, kobalt en lood. Naast mijnbouw wil
de regering investeren in een aantal infrastructurele megaprojecten
en in de aanleg van hydro-elektrische centrales. Voor deze grote
projecten, zoals het Canal Seco, een verbinding over land tussen
de Pacifische en Atlantische Oceaan, zoekt de regering binnenlandse
en buitenlandse investeerders. Met de ratificering op 10 maart
van CAFTA, het vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten,
Canada en Midden-Amerikaanse landen, zijn de grenzen open voor
goedkope import van landbouwproducten. In Guatemala kunnen slechts
vijf grote families de internationale concurrentie aan. Voor
hun producten, waaronder suiker, zullen nog beschermende tarieven
gelden. Verder investeert de regering niet in landbouw. Evenmin
bouwt ze een nationale industrie op. Ze richt zich met name
op ontwikkeling van de dienstensector, zoals het toerisme.
De Protesten
In de afgelopen maanden zijn de protesten tegen de mijnbouw
en tegen het vrijhandelsakkoord sterk toegenomen. Tussen 9 en
15 maart waren er in het hele land grote demonstraties, waartegen
de politie met geweld optrad. Er vielen veel gewonden en zelfs
een dode. De protesten zijn afkomstig uit brede lagen van de
samenleving. Boerenorganisaties, vakbonden, inheemse organisaties
en de katholieke kerk gaan samen in hun veroordeling van het
regeringsbeleid. Ze verwijten de regering alleen de belangen
van de oligarchie te dienen, waaruit ze zelf voortkomt. Het
beleid is gericht op een snelle vermeerdering van kapitaal bij
de investeerders, maar laat de bevolking en de staat met lege
handen staan. De sociale organisaties willen een duurzaam en
integraal beleid, dat niet alleen op economische, maar ook op
politieke en culturele ontwikkeling is gericht.
Bolivia en de internationale gemeenschap Marten
van den Berge en Suzanne Kruyt
Afgelopen maart deed de Boliviaanse president Carlos Mesa tot twee keer toe een poging af te treden. "Het is mij onmogelijk geworden om te regeren in een land waar iedere sector voor elke gekkigheid dreigt met acties", zei hij in zijn afscheidsrede. Maar zijn aanbod om af te treden en zijn voorstel voor vervroegde verkiezingen werden niet aanvaard door het parlement. Een oplossing voor de crisis is nog steeds ver te zoeken. De kern van de voortdurende sociale en politieke onrust lijkt te liggen in de discrepantie tussen de behoeften van de arme bevolking en de eisen van de internationale gemeenschap.
Demobilisatie:
reële optie of academische discussie? Wies
Ubags
Ontwapening van de Colombiaanse para's
In Colombia is een discussie losgebarsten over ontwapening van de rechtse paramilitairen (AUC). De AUC voert vredesonderhandelingen met de Colombiaanse regering. Het juridische kader waarbinnen de ontwapening moet plaatsvinden is momenteel onderwerp van discussie. De slachtoffers bedingen 'waarheid, gerechtigheid en schadeloosstelling.' De regering diende een wetsvoorstel in dat uitgaat van een gevangenisstraf van ten minste vijf jaar voor misdaden tegen de menselijkheid. Maar zouden strijders die bereid zijn te ontwapenen zichzelf de gevangenis in onderhandelen?
Paradijs
op de tocht Hans
Veltmeijer
Weelderig Braziliaans Pantanal verliest vis en bos
De grootste concentratie wilde dieren van Latijns-Amerika
bevindt zich in het Pantanal. Maar dit immense waterrijke natuurgebied,
dat vooral op Braziliaanse grond ligt, is minder ongerept dan
het lijkt, blijkt uit een rondgang langs betrokkenen ter plekke.
Bos maakt plaats voor sojaplantages en de lokale bevolking vist
de rivieren en meren leeg. Ondertussen komen er steeds meer
toeristen om een glimp op te vangen van de anaconda en een piranha
aan de haak te slaan.
Door
haat kan je niet gemotiveerd zijn Jan
de Kievid
Mensenrechtenactivist Victor Maturana uit Zuid-Chili
In de Zuid-Chileense regio, waar veel Mapuches wonen, was de repressie tijdens de dictatuur veel heviger dan officieel is erkend. Op het afgelegen platteland heerst nog vaak angst om moord, verdwijning en marteling te melden. De regering wil echter geen nieuw onderzoek. Daarom probeert mensenrechtenactivist Victor Maturana de Verenigde Naties in te schakelen. Zijn eigen leven is ook getekend door verzet en repressie.
Nederlandse
Antillen bestaan niet meer Walter Lotens
Het Statuut van 1954 creëerde de Nederlandse Antillen. Vijftig
jaar later ligt de staat van zes eilanden op apegapen. Na de
volksraadplegingen begin april ontstaat het volgende prentje:
Curaçao wil, zoals Aruba en Sint-Maarten, een 'status aparte.'
Bonaire en Saba sluiten zich aan bij Nederland. Alleen Sint-Eustatius
blijft nog over.
Consequent
strijdster Jan
de Kievid
Chileense communistenleidster Gladys Marín overleden
Begin maart overleed Gladys Marín, de eerste vrouw die jarenlang de Chileense communistische partij leidde. Hoewel haar partij een marginaal bestaan leidt, wordt ze door vriend en vijand geprezen als consequent strijdster voor haar idealen.
Schoonmaken in het geniep Mark
Weenink
Illegale latino's in Nederland
Illegalen.
Ze zijn er wel maar je ziet ze meestal niet of je weet het niet.
Schattingen van het aantal illegalen in Nederland lopen uiteen
van 125 tot 250 duizend. Een klein deel van de groep mensen
die illegaal in Nederland verblijft is latino. Wie zijn deze
latino's en waar komen ze vandaan? Hoe (over)leven ze en wat
zijn hun drijfveren om hier te komen? "Je tilt een steen
op en er zitten tien illegalen onder."
|
