Verkiezingen in Mexico    Wim Gijsbers
Het gevaar van 'links'

Verstek laten gaan tijdens een televisiedebat. Dat deed López Obrador en meteen verloor hij zijn comfortabele eerste plaats in de peilingen voor het presidentschap. Toch lijkt dit nadeel in zijn voordeel te gaan werken. Want nu Calderón van de regeringspartij PAN eerste staat, moet hij de aanvallen verdragen van Madrazo, de kandidaat van de PRI. Terwijl ze eerst samen nog fijn AMLO, zoals Obrador in de volksmond heet, betitelden als “een links gevaar voor Mexico”.

Tijdens de verkiezingen van 2 juli staat er in Mexico veel op het spel. Behalve een nieuwe president komen er een nieuw Huis van Afgevaardigden en Senaat en een nieuw bestuur in Mexico-Stad. De regionale en lokale verkiezingen van de overige 31 deelstaten vinden op andere data plaats. Voor het presidentschap kunnen 70 miljoen burgers kiezen uit vijf kandidaten, van wie er twee volstrekt kansloos zijn. Het spel gaat tussen de nationalistische PRI, de centrumlinkse PRD en de liberale PAN van huidig president Fox. De PRI en PRD hebben ieder een alliantie gevormd met enkele minderheidspartijen, terwijl de PAN alleen staat.

Hoewel de PRI nog steeds in de meeste staten aan de macht is, lijkt dat alleen in kleine bolwerken –en op basis van geweld - voordeel op te leveren. Kandidaat Roberto Madrazo wordt zelfs in eigen kring gewantrouwd en komt in vrijwel geen enkele enquête boven de 22 procent uit.

Volgens de laatste peilingen staat de PAN aan de leiding in het rijke noorden, terwijl López Obrador met zijn PRD -alliantie vooral in Mexico-Stad en omgeving en in het arme, indiaanse zuiden onaantastbaar lijkt. Dat laatste is vooral aan zijn charisma te danken, want de partijstructuur is erg zwak. AMLO, zoals de Mexicanen hem noemen, is de stem van ‘het volk’ en heeft altijd met zijn eigen voorbeeld laten zien dat zijn regering voor de arme meerderheid zal werken. Als burgemeester van Mexico-Stad gaf hij stipt om zes uur ’s ochtends zijn persconferenties, tot aanvankelijke woede van de journalisten die geen minuut te laat konden komen. Hij kwam altijd in zijn eigen bescheiden auto. Ook nu reist hij tijdens de campagnes per auto het land door, en niet per helikopter zoals andere kandidaten. Hij wil zijn kantoor vestigen in het paleis in het hartje van Mexico-Stad, een soort Paleis op de Dam, en niet in het afgelegen kasteel Los Pinos. In de wereldstad heeft hij door de aanleg van nieuwe verkeersaders en door het stimuleren van openbaar vervoer –met name de milieuvriendelijke trolleybus- de verstikkende luchtverontreiniging teruggedrongen. Op het centrale plein organiseerde hij massale, gratis concerten. Dit alles is overigens een gevolg van tien jaar PRD-regering in de stad, niet alleen van López Obrador. De stad is altijd een links bolwerk geweest, maar kent pas sinds tien jaar een eigen, gekozen, burgemeester.

Vuile oorlog
Felipe Calderón (PAN) en Roberto Madrazo (PRI) hebben lang een ongeschreven monsterverbond gehad om López Obrador kapot te krijgen. Ook de centrale regering ging erin mee. Maandenlang probeerden ze AMLO voor de rechtbank te krijgen wegens de onteigening van een stukje braakliggende grond in het rijkste deel van de stad, ten voordele van een ziekenhuis. Een maandlang werd AMLO zelfs geschorst als burgemeester, maar hij keerde populairder dan ooit terug (zie LA Chispa # 313).

Tijdens de campagnes wordt AMLO regelmatig vergeleken met Castro, het enige ‘stalinistische bolwerk’ in Latijns-Amerika, of met de nieuwe linkse ‘autoritaire potentaten’ op het continent, Hugo Chávez in Venezuela en Evo Morales in Bolivia. “López Obrador is een gevaar voor Mexico”, benadrukt Calderón dagelijks in zijn televisiespots. AMLO heeft laten merken de drie buitenlandse volksleiders niet eens persoonlijk te kennen en laat de aantijgingen links liggen. Dat maakt het gebrul van Calderón eerder belachelijk dan overtuigend.

Madrazo ging mee in de psychologische oorlogsvoering, maar sinds het televisiedebat op 2 juli is er een einde gekomen aan zijn bondgenootschap. Vier van de vijf kandidaten namen eraan deel, maar AMLO had verklaard belangrijker zaken te hebben dan onderling bekvechten. Alle giftige pijlen van Madrazo en Calderón werden afgevuurd op die lege stoel van AMLO, die natuurlijk op het podium bleef staan. De stoel was hét thema van de dag. Uiteindelijk deed Calderón –duidelijk winnaar van het saaie, inhoudsloze debat- er toch zijn voordeel mee. In de eerstvolgende opiniepeilingen ging hij AMLO voorbij: 39 tegen 35 procent. Madrazo haalde 22 procent. Nu vuurt die zijn pijlen liever af op Calderón en de regering-Fox dan op AMLO.

Guerillaleider op stap
Ook subcommandant Marcos van de zapatisten is op verkiezingscampagne. De immer populaire guerrillaleider reist –nog steeds met bivakmuts op - in zes maanden het hele land door om de mensen bewust te maken van de absurde sociaal-politieke situatie in het land en de onzin van de verkiezingen (zie LA Chispa # 318). Alle partijen krijgen ervan langs, niet in de laatste plaats de PRD. En dat doet pijn. Want van alle erkende partijen staat de PRD het meest sympathiek tegenover de zapatisten en andere indiaanse bewegingen. Maar juist in Chiapas, de zuidelijke deelstaat waar dorpen van de zapatisten zich overeind houden in hun isolement, zijn het vooral PRD-gelieerde boerengroepen geweest die hen vanwege grondconflicten het leven zuur maakten. En ook dat doet pijn. De campagne van Marcos is echter geen succes. Ze wordt sterk bekritiseerd door velen die de zapatisten een warm hart toedragen. Want een hoog percentage onder hen gokt op de historische kansen van López Obrador om echt met de PRI te breken en een sociale politiek te bewerkstelligen. In Mexico is er in de recente geschiedenis niet eerder zo’n kans geweest om met het verleden te breken, misschien met uitzondering van het jaar 1988. Door verkiezingsfraude kwam de neoliberale Carlos Salinas toen aan de macht. Maar volgens velen was de kandidaat van de PRD, Cuauhtémoc Cárdenas, de morele winnaar.

Weinig mensen hebben zich zo gehaat gemaakt als Salinas, zelfs binnen zijn eigen PRI. Hij was het die het vrijhandelsverdrag met de Verenigde Staten en Canada (NAFTA) ondertekende en daarmee het land in de uitverkoop zette. Sindsdien hebben zeker vijf miljoen Mexicanen het land vaarwel gezegd en lijkt de Mexicaanse landbouw regelrecht op een failliet af te gaan. De rol van Madrazo en zijn PRI lijkt op federaal niveau voorlopig uitgespeeld, hoewel enkele peilingen hem dichtbij López Obrador en Calderón brengen. De grote strijd gaat tussen die laatste twee. Wint López Obrador, dan zal hij het vrijhandelsverdrag vooral op het gebied van de landbouw willen herzien. Bovendien belooft hij de broekriem aan te trekken van de topambtenaren, want Mexico behoort tot de landen met de grootste tegenstellingen tussen arm en rijk. Wint Calderón, dan zal de economische en politieke onderworpenheid aan de VS onveranderd doorgaan, zonder programma’s die de landbouw en andere werkgelegenheid in eigen land ondersteunen.

Deelnemende partijen en allianties
PAN: Partij van Nationale Aktie. Kandidaat: Felipe Calderón. De partij is conservatief-liberaal. Alliantie voor Mexico: Partij van de Institutionele Revolutie en de Groene Ecologen van Mexico, PRI-PVEM. De PRI is evenals de PRD lid van de Socialistische Internationale en is in Mexico ruim zeventig jaar onafgebroken aan de macht geweest.De partij heeft een nationalistische toon. De PVEM staat bekend als bundeling van groene yuppies, die het milieu als speerpunt gebruiken. Kandiaat: Roberto Madrazo.
Voor het Goeds van Allen: Bundelt drie partijen en heeft Andrés Manuel López Obrador, ex-burgemeester van Mexico Stad, als kandidaat. Deelnemers: Partij van de Democratische Revolutie (PRD), Arbeiderspartij (PT) en de Convergentie (ex-PRI-leden). Het is de enige alliantie die inhoudelijk het vrijhandelsverdrag NAFTA bekritiseert en nationale veranderingen zoekt.
Nieuwe Alliantie: Ontstaan door een afsplitsing van de PRI. Haalt mogelijk de kiesdrempel van 1 procent niet. Kandidaat: Jorge Campa, een van de vier PRI-leden die de interne strijd voor de kandidatuur verloren van Madrazo.
Sociaaldemocratische en Boeren-Alternatief: De enige met een vrouwelijke kandidaat, de universitaire onderzoekster Patricia Mercado. Na het televisiedebat op 2 juni steeg haar percentage tot 4, wat het maximaal haalbare lijkt.

De ongeveer 70 miljoen kiesgerechtigde Mexicanen kiezen via een districtstelsel direct driehonderd parlementsleden. De overige tweehonderd worden vastgesteld volgens de landelijke percentages van de partijen. Waarschijnlijk haalt voor het eerst in de geschiedenis geen enkele partij de meerderheid. In Mexico-Stad lijkt de alliantie PRD-PT-Convergentie op een regelrechte overwinning af te gaan, met een overgrote meerderheid in het stadsparlement.

Bachelet: voortzetting of verandering?   Arianne van Andel
Chileense president langs de meetlat

Met grote voortvarendheid is Chili’s nieuwe president Michelle Bachelet van start gegaan. Nieuwe crèches, maatregelen in de gezondheidszorg voor ouderen en de instelling van een commissie voor een hervorming van het pensioensysteem. En niet te vergeten: als enige land ter wereld bestaat het kabinet voor de helft uit vrouwen. Toch rijst de vraag of Bachelet tot meer in staat zal zijn dan het oppoetsen van oud gereedschap. “Er waait een nieuwe wind, die we niet voorbij moeten laten gaan”, meent een deel van de sociale bewegingen in het land.

Meisjes en vrouwen lopen stralend rond met de presidentiële sjerp over hun borst, overal zijn serpentines en vlaggen met de foto van de nieuwe president. Duizenden mensen dansen op het feestconcert voor de Moneda, het presidentiële paleis in de hoofdstad Santiago. “Vandaag, 11 maart 2006, waaien er frisse winden in Chili, vandaag begint een tijd van alle Chilenen, waarin niemand wordt buitengesloten. Dit wordt een regering van de burgers, en hoe veelbetekenend is het niet dat de Chilenen ervoor hebben gekozen dat een vrouw de poorten van de Moneda binnengaat”, zegt Michelle Bachelet in haar eerste speech vanaf het balkon van het Monedapaleis. De dagen van de inauguratie van Bachelet als president van Chili zinderen van verwachting en hoop. De blijdschap is voelbaar in de straten.

Morales: radicaal maar niet dwaas  Walter Lotens
Boliviaanse president op dreef

Evo Morales gaat er hard tegen aan: hij nationaliseert de energiesector, schrijft een grondwetgevende vergadering uit en organiseert een referendum. Wordt Bolivia ‘hersticht’ of valt het land uit elkaar?

De Boliviaanse president Evo Morales heeft gevoel voor timing. Uitgerekend op de dag van de arbeid nationaliseerde hij de gas- en petroleumvoorraden. Op 1 mei kregen 26 buitenlandse energieconcerns een deadline: binnen zes maanden moeten ze al hun activiteiten in de gassector onder controle brengen van het Boliviaanse staatsbedrijf Yacimientos Petrolíferos Fiscales Bolivianos (YPFB). Decreet 28701 dat de nationalisering regelt, zet de transnationale ondernemingen die de sector voordien domineerden niet het land uit, maar verandert hun statuut in dat van onderaannemers. Daarmee verrijst YPFB, dat onder de neoliberale president Sánchez de Lozada monddood werd gemaakt, gerenationaliseerd terug uit zijn geprivatiseerde as.

Symbool van het kwaad  Mark Weenink
Biografie over Pablo Escobar

De Nederlandse auteur Nico Verbeek schreef een boek over een van de beruchtste criminelen uit de recente geschiedenis: Pablo Escobar. Verbeek, die sinds 1996 in Colombia woont, werkte twee jaar aan Pablo Escobar. De zoektocht naar de man achter de mythe. In dit boek beschrijft hij het leven van de drugsbaron die in de jaren tachtig en negentig het leven van zijn landgenoten op gewelddadige wijze beheerste. Colombianen nemen Verbeek dat niet altijd in dank af. “Pablo Escobar was de personificatie van het kwaad.”

Drugsbaron Pablo Escobar (1949) werd in 1993 na een jarenlange klopjacht door de politie in Medellín doodgeschoten. Een zucht van verlichting ging door Colombia. In de jaren tachtig en negentig was Escobar uitgegroeid tot een van ’s werelds grootste en meest gewelddadige criminelen ter wereld. In zijn strijd tegen de Colombiaanse staat teisterde hij het land met een bommencampagne en liet hij honderden politici, politieagenten en journalisten vermoorden. Met zijn cocaïnehandel verdiende Escobar miljarden dollars en van de verschillende drugsbaronnen was hij onbetwist de meest gevreesde. Zijn beleid van plata o plomo (zilver of lood) betekende dat hij je omkocht of vermoordde. Escobar staat symbool voor het kwaad en de ellende die Colombia in die jaren moest doormaken. Maar er zijn ook mensen die Escobar juist als held zien. Hij financierde projecten in arme wijken. Escobar is meer dan een man, hij is een mythe geworden.

Activist Mazzarollo: "Goed waterbeheer is van wereldbelang"  Frans Glissenaar

“De grootste uitdaging voor de mensheid op dit moment is het redden van de aarde, zodat we er in de toekomst op kunnen blijven leven”, zegt Juvêncio Mazzarollo, journalist en milieuactivist uit Foz de Iguaçu in Brazilië. Ruim twintig jaar geleden was hij een van de laatste politieke gevangenen onder de militaire dictatuur. Nu werkt hij als voorlichter bij het elektriciteitsbedrijf dat er destijds de oorzaak van was dat hij achter de tralies verdween.

De bouw van de Itaipúdam bij de beroemde watervallen van Foz de Iguaçu in Brazilië is van grote invloed geweest op het leven van Juvêncio Mazzarollo. In 1982, het jaar waarin de stuwdam zijn voltooiing naderde, belandde hij in de gevangenis. Al vanaf de eerste plannen voor de aanleg van een stuwmeer had Mazzarollo zich als journalist kritisch uitgelaten over dit enorme project. Dat nam de toenmalige militaire dictatuur hem ten zeerste kwalijk. Tijdens zijn recente bezoek aan Nederland, op uitnodiging van de vereniging Wederzijds, vertelt hij zijn gehoor hoe hij betrokken raakte bij de dam. En hoe het komt dat hij nu werkt bij het bedrijf dat hij destijds zo fel bestreed.

Kunst tegen geweld  Lies Joosten
Hondurees project biedt jongeren een alternatief

Nadat orkaan Mitch in 1998 over Honduras had geraasd, besloot een aantal kunstenaars voorstellingen te geven op straat en in de opvangkampen van de daklozen. Dit initiatief groeide uit tot Arte Acción, een organisatie van kunstenaars en sociaal wetenschappers. Ze willen jongeren uit de arme wijken een kans bieden zich te ontwikkelen en hun leefomstandigheden te verbeteren. De kunstactiviteiten en workshops vormen een alternatief voor de aantrekkingskracht van jeugdbendes die overal aanwezig zijn.

Het is niet gemakkelijk om een jongere te zijn in Honduras. Zeker niet als je behoort tot de 70 procent huishoudens die in armoede leven. Of als je opgroeit in een eenoudergezin, wat in dit land een normaal verschijnsel is. Neem Wendy. Ze is zestien jaar en woont in de vallei van Amarateca, in een grauwe wijk ver buiten het centrum van hoofdstad Tegucicalpa. Haar moeder heeft het gezin verlaten toen ze een elf maanden oude baby was. Ze vertrok naar de Verenigde Staten, op zoek naar de ‘American Dream’, zoals talloze andere Hondurezen. Wendy’s vader is sinds het vertrek van zijn vrouw een chagrijnige dronkelap die het gezin met harde hand bestiert. Of neem Allan, zeventien jaar oud, ook uit Amarateca. Hij komt uit een groot gezin, dat draaiende wordt gehouden door zijn alleenstaande moeder. Ze heeft een klein winkeltje, dat niet genoeg geld opbrengt om van te leven. Dus springen Allan en de andere kinderen bij. Ze verkopen chips en snoep, tortilla’s en broodjes. Ze werken als hulpjes op de markt, in bussen en in werkplaatsen.

Over Jorge Luis Borges  Mark Weenink
Twee schrijvers over de Argentijnse literaire grootmeester

De Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges heeft de Nobelprijs voor de literatuur nooit mogen ontvangen. Niettemin wordt hij tot de grootste schrijvers van de twintigste eeuw gerekend. Deskundigen schreven al veel studies over de Argentijn. Van hispanist Robert Lemm verscheen een herdruk van de biografie uit 1991 waarin hij Borges analyseert als filosofisch schrijver. De Engelse historicus Edwin Williamson publiceerde in 2004 een biografie waarin hij Borges’ werk verbindt met de politieke en historische realiteit van Latijns-Amerika. LA Chispa sprak met beide auteurs.

Als kind groeit hij op in de bibliotheek van zijn vader, zo gaat het verhaal over de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges (1899 – 1986). Grote schrijvers als Kipling en Chesterton omringen hem. Pas op zijn elfde gaat hij voor het eerst naar school. Hij groeit op in het Argentijnse elitemilieu. Op jonge leeftijd begint Borges met publiceren. Lange tijd blijft zijn faam beperkt tot een gezelschap van kunstenaars. Wanneer hij een belangrijke uitgeversprijs krijgt en zijn boeken begin jaren zestig wereldwijd worden vertaald, krijgt hij eindelijk de roem die hij verdient. Borges is dan al blind geworden, maar hij blijft schrijven door alles te dicteren. Dat Borges nooit bij het grote publiek is aangeslagen, heeft te maken met de compacte schrijfstijl en de literaire dichtheid van zijn verhalen.

Uruguay, Chili, Peru  Maja Haanskorf
Uitgelicht - Militairen vast voor ontvoering

Voor de eerste keer sinds het herstel van de democratie zijn er in Uruguay militairen gearresteerd voor mensenrechtenschendingen tijdens de militaire dictatuur van 1973 –1985. Begin mei werden zes militairen opgepakt, die beschuldigd worden van de ontvoering in 1976 van de Argentijnse María Claudia García, de schoondochter van de Argentijnse dichter Juan Gelman. Argentinië vraagt om hun uitlevering.

De zes kunnen dertig dagen worden vastgehouden waarin het verzoek tot uitlevering wordt behandeld. Een beslissing hierover kan een jaar duren. Argentijnse gerechtshoven onderzoeken de verdwijning en waarschijnlijke moord op García, die samen met haar man Marcelo Gelman werd ontvoerd. Zijn lichaam is kort daarna gevonden. De destijds negentienjarige García was zwanger toen ze door Uruguayaanse militairen werd meegenomen. Ze verbleef in een clandestiene gevangenis in Uruguay tot aan de geboorte van haar dochter. Begin 1977 werd ze om het leven gebracht, volgens het Argentijnse onderzoek.

De 'chispa' van Marije van Duijn  Maja Haanskorf
Abonnee in de schijnwerpers

Ook nieuwsgierig wie dat zijn, de lezers van LA Chispa? Op zijn minst zullen ze een binding hebben met Latijns-Amerika. Maar hoe ziet die eruit? Wanneer is de liefde voor het continent ontstaan? In deze rubriek komt steeds een abonnee van LA Chispa aan het woord. Dit keer is de beurt aan Marije van Duijn (24) uit Utrecht.

“O jee, nu ik dit allemaal zit te vertellen, wil ik er zo weer heen”, verzucht Marije van Duijn. Na het jaar Latijns-Amerika, waarover ze in geuren en kleuren verslag heeft gedaan, is ze sindsdien niet meer teruggeweest, “Geen geld, helaas”. Pas negentien was ze, toen ze in haar eentje naar Bolivia vertrok. “Ik wist dat ik het heerlijk zou vinden en dat was ook zo”, constateert ze eenvoudig. “Ik had er niet een bepaalde verwachting van, maar ik voelde me er meteen thuis. Vooral de natuur, de landschappen maakten een enorme indruk op me. Ik zie zo weer hoe een volle maan over de bergen scheen, op een kleine boerderij van een achtertante, die al jaren in Bolivia woont. Het is een heel primitieve plek, er is geen elektriciteit. Ook de cultuur, de warmte van de mensen sprak me aan. Ik woonde de eerste maanden in Tarija, bij die achtertante. Daar heb ik goed Spaans geleerd en ook vrienden gemaakt. Ik bouwde er een leventje op en leerde er vooral veel. Want wat wist ik nou helemaal van het continent, van politiek en maatschappelijke problemen. Een beetje basiskennis, maar meer niet. Het meest shockerende vond ik de discriminatie van indiaanse mensen, van iedereen met een donkere huid. Daar valt niet over te discussiëren. Die mensen zijn niet te vertrouwen, ze stelen en liegen, dat is de opvatting. Ook mijn beste vriendin daar dacht er zo over. Ze wist wel dat ik een andere mening had, maar daar bleef het bij.”

Feria de San Pedro  Maja Haanskorf
Standplaats- Honduras

In deze rubriek vertellen mensen over hun tijdelijke standplaats. Meestal zijn ze uitgezonden door een westerse ontwikkelingsorganisatie. Over de mensen die ze ontmoeten, met wie ze werken of uitgaan, over de plaatsen die ze ontdekken en de voorvallen die plaatsvinden, gaan hun verhalen. Deze keer is de standplaats: Honduras

Het is juni en feest in San Pedro Sula. Na het carnaval in mei in La Ceiba, viert San Pedro Sula het ´Feria Juniana´ ter ere van haar patroonheilige San Pedro. Dit jaar worden er 600 duizend bezoekers verwacht op de verschillende evenementen. Dat zijn er 100 duizend meer dan in 2005. Men verwacht veel Hondurezen van elders en buitenlandse aanloop.
De winkels in de stad versieren hun etalages met maskers en ballonnen. De Sampedranen, maar ook mensen uit de rest van het land, grijpen de gelegenheid aan om deze maand een paar van de vele activiteiten te bezoeken. De familie van Xiomara komt in ieder geval een weekend over uit Tegucigalpa. “Het is ook superhandig gepland”, zegt ze, “de mensen krijgen net hun veertiende maand uitbetaald in juni!” Ze werkt op een kantoor dichtbij het Expocentro. Op dit grote terrein aan de noordelijke rand van de stad heeft de Kamer van Koophandel van de regio Cortés een grote commerciële markt georganiseerd. Er is ook een kermis en op de verschillende podia zijn er optredens. De lokale televisiezender zendt uit vanaf het terrein. Bij de eet- en drinktentjes, gesponsord door Coca- Cola en het Hondurese biermerk Salva Vida, zijn de tortilla’s niet aan te slepen. De bezoekers van de kermis wagen zich in niet al te betrouwbaar ogende octopussen en botsauto´s. Ook de schiettenten zijn populair. Al moeten de mannen wel gewoon met de luchtbuks van de kermistent schieten en mogen ze niet hun eigen pistool uit hun holster halen. Dionisio, de nachtwaker van het kantoor in de buurt, maakte zich in mei al zorgen over het komende slaapgebrek in juni vanwege het lawaai dat bij het Expocentro vandaan komt. Zijn collega’s lachten hem uit en vroegen of hij als ‘watchiman’ niet sowieso wakker hoort te zijn.