Cultuur

Het provinciale stadje Quillacollo lijkt op het eerste gezicht een stad zoals zovelen in de hooglanden van Bolivia. Een klein koloniaal centrum met een markt en veel betonnen huizen en moderne kantoren, met uitzicht op de Andesbergen. De stad heeft toeristen weinig te bieden. Toch stroomt Quillacollo ieder jaar in augustus helemaal vol. Bolivianen komen dan van heinde en verre speciaal voor het driedaagse bedevaartsfeest Virgen de Urqupiña, ook wel bekend als het Festival van Nationale Integratie.

Het unieke van Virgen de Urqupiña is dat de bedevaartgangers geld 'lenen' van Maria door stenen te hakken uit een berg waar zij volgens de mythe in de 19e eeuw voor een inheemse herderinnetje verscheen. Als de bedevaartganger er binnen een jaar materieel op vooruit gegaan is, dan kan hij de stenen terugbrengen. Zijn zijn wensen niet ingewilligd dan moet hij het jaar erop een nieuwe pelgrimstocht maken en opnieuw geld geven aan de 'beheerders' van de berg om meer stenen te mogen hakken.

Antropologe Sanne Derks onderzocht tijdens haar promotie-onderzoek Power and pilgrimage : dealing with class, gender and ethnic inequality at a Bolivian Marian shrine dit spirituele en kleurrijke fenomeen. Samen met filmmaker Sharis Coppens maakte zij de documentaire Maria in tijden van crisis die begin juni tijdens het Beeld voor Beeld Festival in premiere ging. De reacties na afloop waren zeer positief. De documentaire maakt nu een kleine tournee langs een aantal culturele organisaties in Nederland. Noticias interviewde beide dames via Skype.

Sanne, deze documentaire is voortgekomen uit je promotie-onderzoek. Waarom wilde je deze verfilmen?

Sanne Derks (SD): Ik vond het moeilijk om in een wetenschappelijk kader het belang van lokale bewoners te omschrijven in relatie met de wijze waarop zij de rituelen van Virgen de Urqupiña ondergaan. Er werd niet echt recht gedaan aan hun eigen verhaal en ervaringen. Bovendien wordt postdoctoraal onderzoek maar in kleine kring verspreid. Ik vond dat het publiek ook recht had om te weten hoe zo'n pelgrimstocht exact verliep en dit onderwerp leende zich beter voor beeld dan voor een boek. Vandaar dat ik de hulp in riep van Sharis en besloot een documentaire te maken.

In je documentaire draait het vooral om de vraag hoe commercie de bedevaartsoord langzaam in haar greep neemt....

SD: Nou, eigenlijk meer hoe geld en religie samenkomen op een bedevaartsoord. Commercie is een vorm daarvan. Via de oude Quechua-zusjes Victoria en Virginia, een van de hoofdpersonen in de documentaire, wilde ik laten hoe zij hun religie op strategische wijze proberen te verkopen. Eigenlijk is wat zij doen een verkapte vorm van bedelarij. Met het zingen van oude inheemse liedjes en het uitvoeren van wierookrituelen verdienen zij op innovatieve wijze hun kostje. Precies wat een priester in de kerk ook doet, zij het wel dat dat laatste gelegitimeerd is.

Sharis, was het moeilijk om mensen te filmen tijdens de pelgrimstocht en rituelen?

Sharis Coppens (SC): Nee, dat viel reuze mee. Mensen reageerden tot onze verbazing helemaal niet raar op onze camera. Slechts een keer liep het niet lekker toen er iemand op de markt ons agressief benaderde en eiste dat wij stopten met filmen. Hij vond dat zolang hij er niets voor kreeg, wij ook niets van de mooie plekken mochten filmen. Voor de rest was iedereen, vooral tijdens het hoogtepunt van het feest, erg coöperatief.
SD: Het bijzondere was wel dat iedereen zichzelf bleef voor de camera en zich niet anders gingen voordoen dan in werkelijkheid.

Hoe populair is Virgen de Urqupiña in Bolivia? Is haar status te vergelijken met die van Lourdes of Santiago de Compostella?

SD: Ja, dat denk ik wel. Het is een internationale verering, dus er komen heel veel buitenlanders op af, waaronder uit Chili, Peru, Argentinië en zelfs Spanje. Maar Lourdes is qua naamsbekendheid nu eenmaal in Europa het meest bekend.

Ik heb begrepen dat vroeger Boliviaanse presidenten dit soort spirituele feesten links lieten liggen omdat het voor hun folklore was. Maar sinds Evo Morales de ambtsketting draagt laat hij zich daar graag elk jaar zien en wordt het festival nog meer voor vol aangezien.

SD: Dat eerste is niet geheel waar. Boliviaanse presidenten zijn altijd bij de processie aanwezig geweest. Het was overigens vorig jaar nog wel spannend of Evo Morales zou komen, want eigenlijk heeft hij zelf weinig met religie. Dus is het wel grappig dat hij ook in de kerk zit. Maar goed, zijn achterban gelooft er wel in en daarom is het voor hem goed dat hij zich daar ook laat zien. En dat doet hij elk jaar.

Sinds de jaren zeventig heeft het feest van Urqupiña een enorme boost gekregen. Een van mijn opmerkelijkste bevindingen over de groeiende populariteit van de bedevaartsoord heeft  te maken met de drugshandel. Drugssmokkelaars verdienden in die tijd veel geld. Op de vraag van gezaghebbers hoe zij in één nacht rijk waren geworden, antwoordden de smokkelaars dat de Heilige Maagd uit Urqupiña hun gebeden gehoord had en dat zij hun had geholpen met het winnen van de loterij. Dat was hun 'alibi'. Sindsdien weet iedere Boliviaan dat als je rijk wilt worden, je een pelgrimstocht naar Quillacollo moet maken.

Zijn jullie nu zelf na deze pelgrimstocht ook in het wonder van Virgen de Urqupiña gaan geloven?

SC: Ik moet bekennen dat toen ik klaar was met de montage van deze film, de dag erna ik een huurwoning kreeg aangeboden. Iets waar ik al tijden op zoek naar was. Dus ja, ik sta er wel iets meer voor open (lacht).


De documentaire "Maria in tijden van crisis" wordt deze vrijdag a.s. bij het CEDLA vertoond om 15:30 uur. Beide makers zullen bij de presentatie aanwezig zijn.