Mensenrechten actueler dan ooit

De Dwaze Moeders van het Plaza de Mayo in Buenos Aires zijn genoeglijk bekend. Minder bekend zijn de negen mensenrechtenorganistaies die op nationaal niveau in Argentinië actief zijn. Eén van deze organisaties is de Movimiento Ecuménico por los Derechos Humanos, een oecumenische organisatie met afdelingen door het hele land. De Nederlandse Alieda Verhoeven en de Argentijnse María del Carmen Gil Camin waren in Nederland om steun te zoeken voor de mensenrechten

Door Maja Haanskorf

Sinds de oprichting in februari 1976 ijvert de oecumenische organisatie voor de mensenrechten (MEDH) voor opheldering van het lot van de slachtoffers van de junta en voor berechting van de schuldigen. De Nederlandse Alieda Verhoeven was één van de oprichtsters en is verbonden aan de afdeling in Mendoza, in het westen van het land. Samen met Maria del Carmen Gil Camin bezocht zij ons land op uitnodiging van de initiatiefgroep Solidariteit met Argentinië Juist Nu (zie kader). Verhoeven: “Al langer ben ik actief met mensenrechten, al van voor de coup in Argentinië. Sinds 1968 werk ik in Mendoza, eerst als diaken en nu als vicaris van de Methodisten. Ik was overigens de eerste vrouw in het ambt. Omdat Mendoza dé doorgang van Chili naar Argentinië is, kwamen er veel politieke vluchtelingen uit Chili. Die klopten bij ons aan om hulp. Daarom hebben we  in 1973 een speciaal comité opgericht onder de camouflage-naam Oecumenisch Comité voor Maatschappelijke Hulp. Evengoed werd er op 5 december 1975 een bom geplaatst in ons kantoor. Het was natuurlijk zo subversief als wat in de ogen van de machthebbers. Toen in 1989 de meeste Chilenen weer terug konden naar hun land hebben we dit comité opgeheven. Intussen bestond sinds 1976 de MEDH en in de beginjaren was dat bijzonder riskant. Ik ben zelf ternauwernood aan ontvoering ontsnapt. Ik zou in 1977 naar Nederland gaan,  toen er vreemde telefoontjes van het reisbureau kwamen. Dat er iets gecontroleerd moest worden. Ik ben toen meteen vertrokken, met hulp van ambassadeur van de Brandeler.

Maria del Carmen Gil de Camin, beter bekend als Pocha, meldde zich in 1980 bij de organisatie. “Ik ben afgestudeerd als maatschappelijk werster en heb altijd als zodanig gewerkt. In 1978 zijn mijn neef en zijn zoon verdwenen. Dat was voor mij de reden dat ik actief wilde zijn voor de mensenrechten. Iedereen zweeg erover, er was zo’n angst. Niet veel later raakte ik mijn baan kwijt.” Ook Verhoeven kreeg te maken met verdwijningen. “Op 1 januari 1977 verdween een goede vriend van mij, de rector van de universiteit in San Luís. Er is nooit meer iets van hem vernomen.” Voor beiden is het zoeken naar de waarheid en de berechting van de schuldigen de drijfveer voor hun werk. Hoe langzaam dat ook gaat. Pocha de Camin: “Tijdens de jaren van de junta was ons werk geheel clandestien. Toen, bij de invoering van de democratie, waren we euforisch en vol hoop. Alle schuldigen, militairen en burgers, zouden berecht worden. Met die belofte werd Alfonsín in 1983 tot president gekozen. Daar kwam weinig van terecht. Zijn amnestiewetten brachten ons tot wanhoop.” Veel financiële steun ontvingen de mensenrechtenorganisaties niet. Argentinië werd en wordt geacht rijk genoeg te zijn om zichzelf te bedruipen. Verhoeven: “Alsof dat voor mensenrechtenorganisaties zou gelden. Bovendien raakte het land steeds verder in het slop. Het doel van de dictatuur was immers geweest om een economisch systeem in te voeren dat uitsluitend ten goede kwam aan de klasse van grootgrondbezitters. Ondanks alles zijn de mensenrechtengroepen doorgegaan en dat begint nu vruchten af te werpen. De recente uitspraak van rechter Cavallo, dat de amnestiewetten ongeldig zijn, is zo’n overwinning. Het opent mensen de ogen.” “Als je nu luistert”, vult Camin aan, “hoor je overal mensen praten over de straffeloosheid. Er zijn programma’s op de radio, de tv en in bladen verschijnen artikelen. Alleen al in Mendoza hebben veertig families een aanklacht ingediend.”

Bewustzijn groeit

Camin: “Kijk alleen al naar de massale betogingen ter gelegenheid van de 25^e verjaardag van de coup, afgelopen maart. Er waren speciale schoolprogramma’s, bijeenkomsten in ziekenhuizen, op faculteiten en bij vakbonden. De Moeders van het Plaza de Mayo organiseerden een festival, waaraan 35 duizend mensen deelnamen. De mensenrechtenorganisaties organiseerden een volksmars onder de leus “Tegen de honger, de werkloosheid en de straffeloosheid”, waaraan 203 groeperingen deelnamen uit diverse sectoren van de maatschappij.” Opvallend is de inbreng van jongeren, die groter is dan ooit tevoren. Verhoeven: “Veel jongeren zijn gedesillusioneerd geraakt. De werkloosheid is groot, de economie ligt in puin. Maar ze laten zich niet meer de mond snoeren. Zoals de organisatie HIJOS, kinderen van verdwenen personen. Het zijn nu niet meer alleen de moeders en grootmoeders die naar hun kinderen zoeken, maar kinderen die naar hun verdwenen ouders zoeken. Ze hebben nieuwe strijdmethoden ontwikkeld, met inachtneming van het democratisch systeem: de escraches. Ze houden manifestaties  voor de deur van een onderdrukker en verven de naam van de bewoner op het huis. Een groot aantal buren en stadsbewoners juicht de escraches toe.” Camin: “Er zijn nu ook meer mogelijkheden gekomen. De MEDH heeft advocaten die onderzoek doen en de hele weg naar een aanklacht begeleiden. Ook al zijn er nog veel rechters uit de dictatuur, er zijn nu ook anderen, zoals Cavallo. Daar komt nog bij dat de militairen bang gaan worden. Er zijn er al zo’n zevenhonderd die bij de CELS ( Centro de Estudios Legales y Sociales) hebben gevraagd of er op hun curriculum verdachte zaken voorkomen. Ze willen niet publiekelijk beschimpt worden. En jongere militairen distantiëren zich van de ouderen.”

Internationaal

Beiden benadrukken hoe belangrijk internationale steun voor mensenrechten is. Camin: “Natuurlijk is internationaal strafrecht aanvullend op de nationale rechtspraak. Maar het is belangrijk dat er een mogelijkheid bestaat schuldigen van schendingen van mensenrechten te vervolgen in andere landen, als in het eigen land daartoe de structuur ontbreekt. In meerdere landen zijn er nu processen gaande tegen Argentijnse militairen. In Frankrijk is Astíz veroordeeld, in Italië Suáres Mason, in Zwitserland worden Videla, Massera en Agosti vervolgd en in Mexico is Miguel Cavallo aangehouden met het oog op zijn uitlevering aan Spanje. Dit alles heeft meegewerkt aan wat de Inter-Amerikaanse Mensenrechtencommissie het ‘universele rechtsbewustzijn’ noemt. Het maakt duidelijk dat misdaden tegen de menselijkheid overal ter wereld worden begaan en dat daarvoor geen verjaring of pardon bestaat. Bovendien is de Argentijnse regering  nu ook vatbaarder voor druk. We hebben een democratie en dat betekent tenslotte participatie. Daar kan ze niet meer onderuit.”