Kwestie-Zorreguieta:
"Nederland spreekt met gespleten tong"

In de luwte van haar mediagenieke kantoorgenoot Britta Böhler werkt Liesbeth Zegveld aan de zaak-Zorreguieta. Zij is voor dit onderwerp de aangewezen persoon. Vorig jaar promoveerde ze cum laude met een proefschrift over verantwoordelijkheid inzake gewapende oppositie bewegingen. 'Wat
 wij willen is dat internationaal strafrecht ook in Nederland wordt toegepast’

Wat wij willen is dat internationaal strafrecht hier in Nederland wordt toegepast. Nederland onderschrijft de rechtsregels van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens, het VN-Folterverdrag en het statuut van het Joegoslavië Tribunaal. Dat is juridisch nieuw terrein. Wij willen die regels toegepast zien. Heel simpel. Dat is niet hoogdravend, niet onhaalbaar, niet politiek activisme, dat is gewoon het recht implementeren.

In het Folterverdrag staat geschreven dat elk land de plicht heeft om iemand te vervolgen die zich aan bepaalde misdrijven schuldig heeft gemaakt, wanneer deze persoon op Nederlands grondgebied verkeert. Dat geldt voor Jorge Zorreguieta.

Dat het OM geen vervolging tegen hem instelde na de aangifte van oud-ambassadeur Maarten Mourik is een staaltje hogere politiek. Het OM handelt uiteindelijk op instructie van de minister van Justitie; wij hebben aanwijzingen dat van deze gezagsverhouding gebruik is gemaakt. De betrokken officier van justitie in deze zaak, A. Maan, is ook officier in de zaak tegen Desi Bouterse met betrekking tot vervolging van de Decembermoorden in 1982, Ook in die zaak besloot het OM eerst niet te vervolgen, maar beschikte het Gerechtshof na uitgebreid onderzoek in antwoord op beklag dat het OM wel moest vervolgen. Dat ziende het college van procureurs-generaal niet. Het college vroeg op haar beurt om cassatie in het belang der wet bij de Hoge Raad. De p-g van de Hoge Raad, L. ten Kate, heeft inmiddels gemeld dat hij bij de Hoge Raad gaat vorderen de beschikking te casseren.

Officier Maan had tegen ons gezegd dat hij zou wachten met een besluit over de ven7olging van Zorreguieta totdat de Hoge Raad met een uitspraak zou komen. Maar kort voor de aankondiging van de verloving tussen Willem Alexander en Máxima kwam hoofdofficier L. de Wit met de mededeling dat er geen vervolging van vader Zorreguieta zal plaats hebben omdat er geen rechtsmacht zou zijn. Nederland zette het Folterverdrag pas om in nationaal recht in 1989. De misdaden die Zorreguieta zou hebben gepleegd spelen in de periode daarvoor. Maar juist dat argument ligt sinds 14 februari ter toetsing bij de Hoge Raad.

We hebben nu beklag gedaan bij het Hof. Ook in de kwestie Bouterse is gebleken dat de rechter aanmerkelijk meer autonoom is dan het OM. Het is mogelijk dat het Hof nu zal wachten met een uitspraak totdat de Hoge Raad de cassatie in het belang de wet heeft beslist. Dat zal mogelijk voor de zomer zijn. De raadsheren zullen de kwestie tijdig willen oplossen, omdat deze zaak met het oog op het aanstaande huwelijk van de kroonprins een blok aan het been is. De cassatie heeft normaal gesproken geen gevolgen voor de onderhavige zaak, het is een beslissing over het recht voor toekomstige zaken voor het behoud van de rechtseenheid. Maar in de Bouterse zaak zitten we nog in een voorfase - er is alleen maar vervolging gevorderd - en dus kan de beslissing enorme gevolgen hebben. Juist ook voor de Zorreguieta-zaak.

Juridisch gezien is er een goede kans dat de Hoge Raad positief beslist, juist omdat het Hof al uitgebreid onderzoek deed. Ik twijfel niet aan de onafhankelijkheid van de raadsheren maar ik kan me voorstellen dat de ze gevoelig zijn voor andere overwegingen. Mijn inschatting is daarom dat ze de zaak terugspelen naar het Hof. Ze zullen wellicht niet zeggen: er is geen rechtsmacht. Dat zullen ze niet durven. Maar waarschijnlijk ook niet dat er wel rechtsmacht is. Die consequentie zullen ze evenmin aandurven, mede in ver~ band met de zaak Zorreguieta in het achterhoofd. Ze zouden dus aan het Hof kunnen vragen om de gronden voor rechtsvervolging nog eens nader toe te lichten en zo de zaak op de lange baan te schuiven.

Dat zou weer een typisch Nederlands compromis zijn. Typerend ook voor de wijze waarop Nederland met het internationaal recht omspringt. We hebben in de VN een grote mond over mensenrechten, een lange traditie horen we altijd, maar het rare is dat in de Nederlandse praktijk niet thuis wordt gegeven. Wij schenden zelfs onze internationale verplichtingen en dat erkent het OM ook ronduit. We lopen achterop bij het toepassen van internationaal recht op ons grondgebied. Landen als België, Spanje, Frankrijk, Italië en Duitsland gaan veel verder. Er zijn in Nederland zelfs nog geen zaken voorgekomen. Dat is op zijn minst eigenaardig. Zeker als je weet dat we nota bene speciaal een officier van justitie voor oorlogsmisdadigers hebben aangesteld. Wagens gebrek aan succes is het aantal medewerkers op dat bureau, gevestigd in Arnhem, inmiddels teruggebracht van zeven naar twee mensen,

Het lijkt er op dat ze geen zaak durven uitbrengen, tenzij ze honderd procent zeker zijn dat ze winnen. Het probleem is dat hun kennis van het internationaal recht minimaal is. Daar wordt binnen justitie niet in geïnvesteerd. Dat is een politieke keus: justitie zet niet haar topmensen op deze plekken. En het gaat niet alleen om gebrekkige kennis, wat vervolging van oorlogsmisdrijven en folteringen ook moeizaam maakt is dat de officieren vaak niet voldoende Engels spreken. Dat tezamen maakt dat ze bewijsmateriaal niet rond krijgen en geen bewijs kunnen verzamelen met buitenlandse officieren omdat samenwerking moeizaam verloopt.

Het gebeurt echt dat ik met een buitenlandse cliënt bij een officier van justitie kom en dat die geen Engels spreekt. Dan is het over en sluiten. Al heb je nog zo'n pakket aan materiaal. Ik sta daar soms versteld van. We zijn nu met meerdere grote zaken bezig. Snaar ik weet nu al dat bij OM amper de capaciteit aanwezig is om die zaken tot een goed einde te brengen.

Het OM beroept zich in dit soort zaken op het nationale legaliteitsbeginsel: internationale rechtsregels moeten eerst worden omgezet in nationale voordat ze geldigheid hebben. Vandaar, ook de redenering dat Zorreguieta niet zou kunnen worden vervolgd want we hebben het Folterverdrag pas in 1989 omgezet in nationaal recht. Alsof er lang daan7oor al niet internatonaal gewoonterecht was waaruit het Folterverdrag is voortgekomen. Het is een idioot idee dat als een artikel in het Folterverdrag maar was omgezet in het Nederlands Zorreguieta wel had geweten waar hij aan toe was. Dat is absolute nonsens. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bevestigde op 22 maart dit jaar in de zaak tegen de Oost-Duitse voormannen Streletz, Kessler en Krenz dat bepaalde schendingen van internationale rechtsbeginselen zo duidelijk zijn dat ze niet in nationaal recht omgezet hoeven te zijn wil er rechtsmacht aan ontleend kunnen worden.

Nederland spreekt bovendien met gespleten tong, want als het er om gaat het Joegoslavië Tribunaal binnen de grenzen te krijgen dan is men niet zo strak in de leer. De vraag of in Joegoslavië ten aanzien van oorlogsmisdaden normen in de eigen taal bestonden, of iets was vastgelegd in de nationale wet en of de normen die bestonden waren beschreven doet niet ter zake; het tribunaal is pas na het conflict gevestigd, dus ook de rechtsmacht is pas nadien gecreëerd en toch heeft Nederland er geen enkel probleem mee dat op die juridische grond mensen worden veroordeeld voor oorlogsmisdaden en folteringen.

Ik ben dan ook blij dat er een Internationaal Strafhof komt. Het zal bijdragen aan de acceptatie van het universele karakter van internationale bronnen en de eis afzwakken om internationaal recht pas te mogen toepassen wanneer het in de eigen taal beschreven staat. Foltering, misdaden tegen de mensheid en oorlogsmisdaden zijn in geen enkele taal acceptabel.

De vraag is of je elke dictator of beul in Nederland moet gaan vervolgen, Mijn stelling is dat we die normen terecht hebben geaccepteerd en dat we ze ook moeten toepassen. Zoniet zeg dat dan en schaf ze af. Je kunt niet zeggen: we hanteren d(, normen niet voor de een en wel voor de ander. Ik zou het beleid hoogstens beperken tot mensen die vrijwillig naar Nederland komen en geen uitleveringsverzoeken voor al dit soort gevallen te gaan doen. Als het gevolg van zo'n houding is dat Kok bepaalde gezagsdraagers niet kan ontvangen omdat ze de kans lopen in Nederland vervolgd te worden, dan moet dat maai- zo zijn.