Wat is soja?

De Latijnse naam van deze eenjarige peulvrucht is Glycine max. Zij behoort tot de familie van de Fabaceae en levert een eetbare boon op met een zeer hoog gehalte aan eiwitten en olie. De huidige plant stamt vermoedelijk af van een in Centraal China voorkomende wilde peulvrucht. Bijzonder is het vermogen van de plant om stikstof dat zich in gasvorm in de lucht bevindt, tot vaste stof te binden en aan het wortelgestel van de plant af te zetten. Dat gebeurt in samenwerking met de bacterie Rhizobium in een vorm van symbiose. Het is een soort van natuurlijke bemesting met nitraten waardoor de kwaliteit van de grond verbetert.

De plant kan tot twee meter hoog worden, maar meestal blijft het iets kleiner dan een meter. Het is een zelfbestuiver. Soja is van oorsprong een subtropische plant maar kan nu door veredeling verbouwd worden tot op 52 noorderbreedtegraad. Vorst is dodelijk voor de sojaplant. Geoogst moet voordat de peulen openspringen en kan alleen met een luchtvochtigheid van minder dan 13 procent. Anders treedt er rotting op.

Soja is in China al vijf duizend jaar in gebruik als voedselgewas en medicijn. De zaden van de sojaplant bevatten 18 procent olie en 72 procent droge stof, waarvan ruim de helft bestaat uit eiwitten. Omdat er weinig zetmeel in zit is het een gezonde boon, in het bijzonder voor diabetici. In de Aziatische keuken is soja een veel gebruikt product. Melk, tofu, tempeh en sojasaus zijn de belangrijkste daarvan.

Als de soja is geoogst worden deze bewaard in collectieve silo’s. Hier worden de verschillende sojavariëteiten, afkomstig van verschillende boeren door elkaar gemengd. Het is dan ook een bulkproduct. De identiteit van ras en teler gaan al vroeg in de keten verloren.

Wie zijn de producenten en wie zijn de grootste consumenten?

Omdat de Verenigde Staten zelf de grootste producent is ter wereld hoeft het amper soja te importeren om aan de eigen vraag te voldoen. Voor de Europese Unie ligt dat anders. Omdat de Europese Unie in 1962 in de GATT onderhandelingen vrije import van oliehoudende zaden garandeerde, kan het zelf niet op grote schaal soja verbouwen – de Europese landbouw is te duur en kan niet concurreren met soja uit landen in Latijns-Amerika. Hierdoor is het afhankelijk geraakt van importen, vooral uit Brazilië.

China is in opkomst en is sinds kort de grootste soja-importeur ter wereld en heeft hiermee de Europese Unie (of beter gezegd Nederland) achter zich gelaten. Vanwege de toenemende vraag in China is het land erg geïnteresseerd om in Latijns-Amerika te investeren in de sojasector.

Wie verwerken de soja?

De meeste soja wordt wereldwijd opgekocht door de vier grootste voedselmultinationals:

Zij verkopen de verwerkte soja door aan voedingsmiddelenbedrijven en multinational zoals Unilever, Danone, Procter & Gamble en Nestlé.

Waarvoor wordt soja gebruikt?

Uiteindelijk komt soja in vele vormen voor in diverse eindproducten. Het grootste deel wordt verwerkt tot diervoeder (kippen, varkens, koeien en vissen). Het sojaschroot is door de hoge hoeveelheid eiwitten perfect als krachtvoer voor dieren. Doordat na de gekkekoeienziekte dierlijke meel (gemaakt uit de botten van runderen) verboden werd in de Europese Unie, is de vraag naar soja als veevoer enorm toegenomen.

Van de gewonnen olie is het grootste gedeelte bestemd voor menselijke consumptie. Een deel van de sojaolie is lecithine. Zo vindt men soja in plantaardige olie, margarine, melkproducten, snoep, chocolade, soep, sausen, drankjes, koekjes, vitamineproducten etc. Daarnaast wordt sojaolie ook gebruikt in diverse industriële producten, zoals verven, lijmen, drukinkten, cosmetica en brandblusmiddelen.

In cijfers: 20 procent van de soja komt direct ten dienste van menselijke voeding, 66 procent indirect via dierlijke voeding en de rest (14 procent) komt in industriële producten terecht.